Αιγαίο: Ανάμεσα στην ένταση και τον διάλογο 

Το Αιγαίο Πέλαγος παραμένει, εδώ και δεκαετίες, ένας από τους πιο ευαίσθητους γεωπολιτικούς χώρους της Ευρώπης. 
Από τις αρχές του 2000 μέχρι σήμερα, οι σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας χαρακτηρίζονται από μια διαρκή εναλλαγή έντασης και προσπαθειών προσέγγισης, με φόντο τις πάγιες διαφωνίες για την υφαλοκρηπίδα, την ΑΟΖ, τα χωρικά ύδατα, τον εναέριο χώρο και το καθεστώς των νησιών.
Την ίδια στιγμή οι δύο λαοί όχι μόνο δεν έχουν να χωρίσουν τίποτε μεταξύ τους αλλά ανταλλάσσουν καλές πρακτικές στον πολιτισμό, τα γράμματα και τις τέχνες. Με το Αιγαίο – πέρα από πόλο αντιπαράθεσης να φαντάζει ως πεδίο γόνιμων ανταλλαγών.
Θεσμικές πολιτιστικές ανταλλαγές
Από τη δεκαετία του 2000 έχουν ενισχυθεί οι θεσμοθετημένες πολιτιστικές συνεργασίες μεταξύ των δύο χωρών που περιέχουν μεταξύ άλλων:
-Ανταλλαγές εκθέσεων, θεατρικών παραστάσεων και κινηματογραφικών φεστιβάλ μεταξύ Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Κωνσταντινούπολης και Σμύρνης.
-Συνεργασίες πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων σε τομείς όπως η ιστορία, η αρχαιολογία και η πολιτιστική διαχείριση.
-Πολιτιστικά πρωτόκολλα στο πλαίσιο διμερών συμφωνιών, που προβλέπουν ανταλλαγές καλλιτεχνών και φοιτητών.
Ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι πρωτοβουλίες της κοινωνίας των πολιτών, οι οποίες συχνά λειτουργούν ανεξάρτητα από το πολιτικό κλίμα και συγκεκριμένα απαρτίζονται από:
-Κοινά μουσικά σχήματα Ελλήνων και Τούρκων καλλιτεχνών.
-Διασυνοριακά φεστιβάλ σε νησιά του Αιγαίου και στα μικρασιατικά παράλια.
-Προγράμματα ανταλλαγής νέων, που στοχεύουν στην καταπολέμηση στερεοτύπων και την καλλιέργεια αμοιβαίας κατανόησης.
Πολιτισμός και «ήπια διπλωματία»
Οι πολιτιστικές ανταλλαγές συχνά αξιοποιούνται ως εργαλείο ήπιας διπλωματίας, ιδιαίτερα σε περιόδους έντασης. Εκδηλώσεις αφιερωμένες στη μνήμη της Μικρασιατικής Καταστροφής ή της ανταλλαγής πληθυσμών, για παράδειγμα, έχουν φιλοξενηθεί και στις δύο χώρες, προσεγγίζοντας το παρελθόν με πιο συμφιλιωτικό λόγο.
Η αρχή της νέας χιλιετίας: προσέγγιση με επιφυλάξεις
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, μετά την κρίση των Ιμίων, η «διπλωματία των σεισμών» άνοιξε έναν δίαυλο επικοινωνίας μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας. Η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας λειτούργησε τότε ως καταλύτης για την αποκλιμάκωση, χωρίς όμως, να επιλυθούν οι βαθιές διαφορές στο Αιγαίο.
Επανεμφάνιση εντάσεων και εξοπλιστικός ανταγωνισμός
Από τα μέσα της δεκαετίας του 2000 όμως και ιδιαίτερα μετά το 2010, οι παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου και οι ναυτικές αντιπαραθέσεις επανήλθαν στο προσκήνιο. Παράλληλα, και οι δύο χώρες επένδυσαν σε εξοπλιστικά προγράμματα, με την Τουρκία να ενισχύει την εγχώρια αμυντική της βιομηχανία και την Ελλάδα να προσπαθεί να διατηρήσει την αποτρεπτική της ισχύ, ακόμη και εν μέσω οικονομικής κρίσης.
Η Ανατολική Μεσόγειος ως νέος παράγοντας έντασης
Η περίοδος μετά το 2016 σημαδεύτηκε από τη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας» και την αυξανόμενη τουρκική δραστηριότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο και η κρίση του 2020 με το ερευνητικό σκάφος Oruc Reis ανέβασαν κατακόρυφα το θερμόμετρο, φέρνοντας τις δύο χώρες κοντά σε σοβαρή κρίση και κινητοποιώντας την ΕΕ και το ΝΑΤΟ.
Από την αποκλιμάκωση στην εύθραυστη ισορροπία
Τα τελευταία χρόνια, πάντως καταγράφεται μια προσπάθεια εξομάλυνσης. Η Ελλάδα προχώρησε σε εκτεταμένα εξοπλιστικά προγράμματα, ενισχύοντας την αποτροπή της, ενώ η Τουρκία συνέχισε να αναβαθμίζει τις στρατιωτικές της δυνατότητες.
Παρά τις περιόδους ύφεσης, το Αιγαίο εξακολουθεί να λειτουργεί ως πεδίο δοκιμασίας των διμερών σχέσεων, με τον διάλογο να συνυπάρχει με την καχυποψία.
Η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας ως εργαλείο σταθερότητας
Κατά τη δεκαετία του 2000, η Ελλάδα υποστήριξε ενεργά την ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας, θεωρώντας ότι:
-η συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό κεκτημένο θα περιόριζε αναθεωρητικές πολιτικές,
-η ενίσχυση των θεσμών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Τουρκία θα βελτίωνε το περιβάλλον ασφάλειας στην περιοχή,
-η ένταξη θα δημιουργούσε ένα πλαίσιο θεσμικής επίλυσης διαφορών, αντί της λογικής της ισχύος.
Η ελληνική διπλωματία προώθησε την ιδέα ότι τα ελληνοτουρκικά προβλήματα, εφόσον δεν επιλυθούν διμερώς, θα μπορούσαν να παραπεμφθούν σε διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, όπως το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, στο πλαίσιο μιας ευρωπαϊκής Τουρκίας.
Κυπριακό και κόπωση της ενταξιακής διαδικασίας
Η ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ το 2004 αποτέλεσε σημείο καμπής. Από τη μία, ενίσχυσε τη διαπραγματευτική θέση του ελληνισμού εντός της Ένωσης• από την άλλη, περιέπλεξε περαιτέρω τις ευρωτουρκικές σχέσεις.
Η άρνηση της Τουρκίας να αναγνωρίσει την Κυπριακή Δημοκρατία και να εφαρμόσει πλήρως το Πρωτόκολλο της Άγκυρας επιβράδυνε σημαντικά την ενταξιακή πορεία.
Σταδιακά, η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας άρχισε να αποδυναμώνεται, όχι μόνο λόγω ελληνικών ή κυπριακών ενστάσεων, αλλά και εξαιτίας εσωτερικών εξελίξεων στην ίδια την Τουρκία, όπως η οπισθοχώρηση στο κράτος δικαίου και οι εντάσεις με την ΕΕ.
Η σημερινή στάση της Ελλάδας
Σήμερα, η Ελλάδα εξακολουθεί να δηλώνει επισήμως ότι υποστηρίζει την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας, υπό την αυστηρή προϋπόθεση του σεβασμού του διεθνούς δικαίου, των σχέσεων καλής γειτονίας και των ευρωπαϊκών αξιών.
Στην πράξη, ωστόσο, η ενταξιακή διαδικασία βρίσκεται σχεδόν σε αδιέξοδο, ενώ η συζήτηση έχει μετατοπιστεί σε ένα πιο ρεαλιστικό πλαίσιο «ειδικής σχέσης» ΕΕ–Τουρκίας. 
Για την Αθήνα, η ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας παραμένει στρατηγικό εργαλείο και όχι αυτοσκοπός: ένα μέσο πίεσης, διαλόγου και σταθερότητας, σε μια περιοχή όπου οι γεωπολιτικές εντάσεις συνεχίζουν να δοκιμάζουν τα όρια της διπλωματίας.
Το σήμερα και το αύριο
Σήμερα, εν κατακλείδι θα μπορούσαμε να πούμε ότι Αθήνα και Άγκυρα κινούνται σε παράλληλες τροχιές: από τη μία πλευρά οι εξοπλισμοί και η σκληρή ρητορική, από την άλλη η αναγνώριση ότι ο διάλογος είναι απαραίτητος για την αποφυγή ατυχήματος και τη διατήρηση της περιφερειακής σταθερότητας. 
Το αν το Αιγαίο θα συνεχίσει να παραμένει πεδίο έντασης ή θα εξελιχθεί σε χώρο θεσμικής συνεννόησης, θα εξαρτηθεί από τις πολιτικές επιλογές των δύο χωρών τα επόμενα χρόνια. Κυρίως όμως τον βασικότερο ρόλο αναμένεται να διαδραματίσουν και πάλι οι δύο γειτονικοί λαοί.