Του Φίλιππου Ζάχαρη (zachfil64@gmail.com)
Η νέα απόφαση της Βενεζουέλας να ανοίξει τον πετρελαϊκό της τομέα σε ιδιωτικές εταιρείες δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική οικονομική μεταρρύθμιση. Πρόκειται για μια βαθιά πολιτική και γεωπολιτική στροφή, η οποία σηματοδοτεί το τέλος ενός μοντέλου που κυριάρχησε στη χώρα και επηρέασε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική για περισσότερες από δύο δεκαετίες.
Η Βενεζουέλα σχεδιάζει να ανοίξει τον πετρελαϊκό της τομέα σε ιδιωτικές εταιρείες. Σχετικό νομοσχέδιο συζητήθηκε την Πέμπτη σε πρώτη ανάγνωση στο κοινοβούλιο στο Καράκας. Το σχέδιο νόμου προβλέπει ότι «ιδιωτικές εταιρείες με έδρα τη Βενεζουέλα» θα μπορούν να προχωρούν στην εκμετάλλευση κοιτασμάτων πετρελαίου.
Η συγκυρία δεν είναι τυχαία. Μετά τη στρατιωτική επέμβαση των ΗΠΑ στο Καράκας και τη σύλληψη του προέδρου Νικολάς Μαδούρο, η μεταβατική κυβέρνηση της Ντέλσι Ροδρίγκες κινείται ταχύτατα για να επαναπροσδιορίσει τη θέση της χώρας στο διεθνές σύστημα. 
Το νομοσχέδιο που επιτρέπει σε ιδιωτικές εταιρείες να δραστηριοποιούνται απευθείας στην εκμετάλλευση πετρελαϊκών κοιτασμάτων, περιορίζοντας τον αποκλειστικό ρόλο της κρατικής PDVSA, συνιστά ιστορική ρήξη με την κληρονομιά του «τσαβισμού».
Τι ίσχυε μέχρι σήμερα 
Μέχρι σήμερα, η δραστηριότητα στον στρατηγικής σημασίας πετρελαϊκό τομέα επιτρεπόταν αποκλειστικά μέσω κοινοπραξιών με την κρατική εταιρεία PDVSA, η οποία διατηρούσε πάντα την πλειοψηφία και τον έλεγχο. Το νέο θεσμικό πλαίσιο σηματοδοτεί απομάκρυνση από το μοντέλο του αυστηρού κρατικού ελέγχου που ίσχυε εδώ και δεκαετίες.
Η πολιτική αλλαγή εκτυλίσσεται σε ένα ιδιαίτερα τεταμένο διεθνές περιβάλλον. Μετά τη σύλληψη του Μαδούρο κατά τη διάρκεια αμερικανικής επιχείρησης στις αρχές Ιανουαρίου, την εξουσία ανέλαβε μεταβατικά η αντιπρόεδρός του, Ντέλσι Ροδρίγκες. Ο Μαδούρο κρατείται στη Νέα Υόρκη, όπου αναμένεται να δικαστεί με κατηγορίες περί «ναρκοτρομοκρατίας».
Παράλληλα, οι Ηνωμένες Πολιτείες προχώρησαν στον διορισμό νέας επικεφαλής της διπλωματικής τους αποστολής στο Καράκας, ενώ ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει επανειλημμένα εκφράσει το ενδιαφέρον της Ουάσινγκτον για τα τεράστια πετρελαϊκά αποθέματα της Βενεζουέλας. Οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών είχαν διακοπεί από το 2019.
Η μεταβατική κυβέρνηση έχει ήδη προχωρήσει σε κινήσεις καλής θέλησης προς τη διεθνή κοινότητα, επιτρέποντας την πώληση βενεζουελανικού πετρελαίου από αμερικανικές εταιρείες, διευκολύνοντας τις ξένες επενδύσεις και απελευθερώνοντας δεκάδες πολιτικούς κρατούμενους.
Το πετρέλαιο ως εργαλείο πολιτικής ισχύος
Για χρόνια, το πετρέλαιο υπήρξε το βασικό εργαλείο πολιτικής ισχύος της Βενεζουέλας. Υπό τον Ούγο Τσάβες και τον διάδοχό του, Μαδούρο, η εθνικοποίηση της ενέργειας δεν ήταν μόνο οικονομική επιλογή, αλλά ιδεολογικό σύμβολο εθνικής κυριαρχίας και αντίστασης στην αμερικανική επιρροή. 
Τα έσοδα από την PDVSA χρηματοδότησαν κοινωνικά προγράμματα στο εσωτερικό και πολιτικές συμμαχίες στο εξωτερικό, ιδίως με χώρες όπως η Κούβα και η Νικαράγουα.
Ωστόσο, η κατάρρευση της παραγωγής, οι διεθνείς κυρώσεις, η κακοδιαχείριση και η χρόνια πολιτική κρίση αποδυνάμωσαν αυτό το μοντέλο. Σήμερα, η νέα ηγεσία φαίνεται να επιλέγει τον πραγματισμό αντί της ιδεολογίας, επιδιώκοντας επενδύσεις, τεχνογνωσία και άμεση ρευστότητα, ακόμη και με τίμημα τη μείωση του κρατικού ελέγχου στον πιο στρατηγικό τομέα της χώρας.
Αναδιάταξη ισορροπιών
Σε περιφερειακό επίπεδο, η στροφή αυτή αναδιατάσσει τις ισορροπίες στη Λατινική Αμερική. Η Βενεζουέλα παύει με τον τρόπο αυτό να λειτουργεί ως ο βασικός χρηματοδότης και πολιτικός πυλώνας του ριζοσπαστικού αριστερού μπλοκ, αποδυναμώνοντας τη συνοχή του. Παράλληλα, ανοίγει τον δρόμο για την επανενίσχυση της αμερικανικής παρουσίας σε μια περιοχή όπου τα τελευταία χρόνια είχαν αυξηθεί η επιρροή της Κίνας και της Ρωσίας, ιδίως στον ενεργειακό τομέα.
Η επαναφορά της Βενεζουέλας ως σημαντικού πετρελαϊκού παίκτη ενδέχεται επίσης να επηρεάσει τις περιφερειακές αγορές ενέργειας. Χώρες όπως η Βραζιλία, το Μεξικό και η Κολομβία θα βρεθούν αντιμέτωπες με έναν ανανεωμένο ανταγωνιστή, ενώ οι διεθνείς εταιρείες θα κληθούν να επιλέξουν μεταξύ διαφορετικών επενδυτικών προορισμών στην ήπειρο.
Οι κίνδυνοι παραμένουν 
Παρά τα πιθανά οικονομικά οφέλη, οι κίνδυνοι παραμένουν σημαντικοί. Η κοινωνική νομιμοποίηση μιας τόσο ριζικής αλλαγής δεν είναι δεδομένη, ενώ η εγκατάλειψη ενός μοντέλου που συνδέθηκε στενά με την εθνική ταυτότητα της χώρας μπορεί να πυροδοτήσει πολιτικές εντάσεις. Επιπλέον, η στενότερη ευθυγράμμιση με τις ΗΠΑ ενδέχεται να καταστήσει τη Βενεζουέλα πεδίο νέων γεωπολιτικών ανταγωνισμών.
Τελικά, η υπόθεση της Βενεζουέλας αποτυπώνει μια ευρύτερη τάση στη Λατινική Αμερική: τη μετάβαση από την ιδεολογική αντιπαράθεση στον σκληρό γεωοικονομικό ρεαλισμό. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι αν αυτή η στροφή θα οδηγήσει σε σταθερότητα και ανάπτυξη ή αν απλώς θα εγκαινιάσει έναν νέο κύκλο εξάρτησης και αστάθειας, με επίκεντρο – για άλλη μια φορά – το πετρέλαιο.
Πετρέλαιο και ΑΕΠ: η αριθμητική της εξάρτησης στη Βενεζουέλα
Το πετρέλαιο παραμένει πάντως ο καθοριστικός πυλώνας της οικονομίας της Βενεζουέλας, παρά τη βαθιά ύφεση των τελευταίων ετών. Ιστορικά, ο πετρελαϊκός τομέας αντιστοιχούσε σε 25%–35% του ΑΕΠ, ποσοστό που τον καθιστούσε τον σημαντικότερο παραγωγικό κλάδο της χώρας.
Ακόμη πιο έντονη είναι η εξάρτηση στο εξωτερικό εμπόριο: περίπου το 80%–90% των εξαγωγών της Βενεζουέλας προέρχονται από το πετρέλαιο, ενώ τα έσοδα του κλάδου κάλυπταν πάνω από το 50% των κρατικών εσόδων πριν από την επιβολή των διεθνών κυρώσεων.
Η κατάρρευση της παραγωγής -από περίπου 3,2 εκατ. βαρέλια ημερησίως στις αρχές της δεκαετίας του 2000 σε κάτω από 1 εκατ. βαρέλια τα τελευταία χρόνια- είχε άμεσο αντίκτυπο στο ΑΕΠ, το οποίο συρρικνώθηκε σωρευτικά κατά περισσότερο από 70% την περίοδο της κρίσης.
Παρά τη μείωση της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας, το πετρέλαιο εξακολουθεί να καθορίζει τις προοπτικές ανάκαμψης. Κάθε αύξηση της παραγωγής και των εξαγωγών μεταφράζεται άμεσα σε ενίσχυση του ΑΕΠ, γεγονός που εξηγεί γιατί το άνοιγμα του τομέα σε ιδιωτικές επενδύσεις θεωρείται κομβικό για την οικονομική επιβίωση της χώρας. 
Η συνέχεια αναμένεται συναρπαστική από πλευράς κινήσεων της νέας διορισμένης ηγεσίας στη Βενεζουέλα αλλά και τις ευρύτερες επιπτώσεις στις χώρες της Λατινικής Αμερικής που παρακολουθούν με ιδιαίτερη προσοχή τις ραγδαίες εξελίξεις.