Ο Γερμανός πρόεδρος καλεί σε αποφασιστική υπεράσπιση της δημοκρατίας και προειδοποιεί για την πολιτική δημαγωγία, την παραπληροφόρηση και την ενίσχυση του AfD – Η άκρα δεξιά καταγράφει σημαντικά εκλογικά κέρδη, ιδιαίτερα στα ανατολικά κρατίδια
Του Φίλιππου Ζάχαρη (zachfil64@gmail.com)
Τριάντα έξι χρόνια μετά την επανένωση, η Γερμανία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα πολιτική πρόκληση: την ενίσχυση της άκρας δεξιάς και την αυξανόμενη αμφισβήτηση των δημοκρατικών θεσμών. 
Με αφορμή την Ημέρα της Γερμανικής Ενότητας, ο πρόεδρος Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάιερ προειδοποίησε για τους κινδύνους της πολιτικής πόλωσης, της δημαγωγίας και της παραπληροφόρησης, ενώ η εκλογική άνοδος του ακροδεξιού AfD επαναφέρει στο προσκήνιο το ερώτημα πόσο ανθεκτική είναι η γερμανική δημοκρατία απέναντι στην επιστροφή της ακροδεξιάς.
Με μια ασυνήθιστα έντονη προειδοποίηση για την κατάσταση της γερμανικής δημοκρατίας, ο Σταϊνμάιερ κάλεσε, με αφορμή την Ημέρα της Γερμανικής Ενότητας, σε αποφασιστική υπεράσπιση των δημοκρατικών θεσμών. Παράλληλα προειδοποίησε για την περαιτέρω ενίσχυση εξτρεμιστικών δυνάμεων, την πολιτική δημαγωγία και τη διάδοση ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Αναφερόμενος στην πολιτική κατάσταση στη Γερμανία, ο Σταϊνμάιερ έκανε ιδιαίτερη μνεία στις πρόσφατες εκλογικές επιτυχίες της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD). Όπως τόνισε, η πολιτική αντιπαράθεση συνοδεύεται όλο και περισσότερο από μια «αφόρητη πολιτική δημαγωγία» εξτρεμιστικών δυνάμεων, οι οποίες, σύμφωνα με τον ίδιο, επιδιώκουν την απαξίωση και την καταστροφή, χλευάζουν και απειλούν άλλους ανθρώπους.
«Αυτό δεν θέτει σε κίνδυνο μόνο την ελευθερία και τη δημοκρατία», υπογράμμισε ο Γερμανός πρόεδρος. «Θέτει σε κίνδυνο και την εσωτερική μας ενότητα. Και αυτό δεν πρέπει να το επιτρέψουμε».
«Είναι το Βερολίνο σαν τη Βαϊμάρη; Η απάντηση δεν έχει ακόμη κριθεί».
Στην ομιλία του, ο Σταϊνμάιερ έκανε έναν σαφή ιστορικό παραλληλισμό με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, την περίοδο κατά την οποία η πρώτη γερμανική δημοκρατία οδηγήθηκε στην κατάρρευση και τελικά στην άνοδο του ναζισμού.
Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά την επανένωση, είπε, μεγάλα τμήματα της γερμανικής κοινωνίας εκφράζουν δυσπιστία απέναντι στην πολιτική τάξη της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας. Κάθε ψήφος, σημείωσε, πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη. Ταυτόχρονα όμως, η Γερμανία δεν μπορεί να αγνοήσει το γεγονός ότι ένα σημαντικό τμήμα του εκλογικού σώματος δηλώνει, μέσω της ψήφου του, ότι απομακρύνεται από βασικές πολιτικές επιλογές της χώρας.
Ο γερμανός πρόεδρος προειδοποίησε ειδικότερα για την απαξίωση των δημοκρατικών διαδικασιών, τη ριζοσπαστικοποίηση της δημόσιας συζήτησης και την απαξίωση του πολιτικού συμβιβασμού.
«Η σημερινή Γερμανία θα είναι πάντα διαφορετική», είπε, «αλλά το ερώτημα αν το Βερολίνο θα γίνει περισσότερο όμοιο με τη Βαϊμάρη δεν έχει ακόμη κριθεί. Το έχουμε όμως στα χέρια μας».
Η δημοκρατία «δέχεται νέα επίθεση»
Ο Σταϊνμάιερ ζήτησε επίσης να διαφυλαχθεί ο πολιτισμένος πολιτικός διάλογος. Ιδιαίτερα επικριτικός ήταν απέναντι στη λειτουργία των κοινωνικών δικτύων, όπου, όπως είπε, κυκλοφορούν «οι πιο παράλογες ανοησίες», ενώ η πολιτική συζήτηση χαρακτηρίζεται από ολοένα εντονότερη συναισθηματική φόρτιση.
Την ίδια στιγμή, πρόσθεσε, δημιουργείται μια νέα αβεβαιότητα: δεν είναι πάντοτε σαφές εάν πίσω από μια ανάρτηση βρίσκεται ένας άνθρωπος ή μια μηχανή, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη διευκολύνει την παραγωγή και τη διάδοση περιεχομένου.
Ο Γερμανός πρόεδρος αναφέρθηκε και στη μνήμη του Ολοκαυτώματος, εκφράζοντας την ανησυχία του για προσπάθειες ακροδεξιών κύκλων να διαγράψουν ή να σχετικοποιήσουν τη μνήμη των θυμάτων του ναζισμού.
«Θεωρούσα τη δημοκρατία μας εξασφαλισμένη», είπε χαρακτηριστικά, «και πρέπει τώρα να διαπιστώσω ότι δέχεται, τουλάχιστον, μια νέα αμφισβήτηση». Το ζητούμενο, κατέληξε, είναι στο μέλλον η «αυτοϋπεράσπιση της δημοκρατίας».
Το AfD από το περιθώριο στη δεύτερη θέση
Η άνοδος του AfD δεν αποτελεί πλέον περιφερειακό φαινόμενο. Στις ομοσπονδιακές εκλογές του Φεβρουαρίου 2025, το κόμμα συγκέντρωσε 20,8% των δεύτερων ψήφων, έναντι 10,4% το 2021, και εξέλεξε 152 βουλευτές στην 630μελές γερμανικό κοινοβούλιο. Έγινε έτσι το δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα του ομοσπονδιακού κοινοβουλίου σε έδρες.
Η ενίσχυση είναι ακόμη πιο εμφανής σε αρκετά κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. Στις ευρωεκλογές του 2024 το AfD αναδείχθηκε πρώτη στη Σαξονία με 31,8%, στη Θουριγγία με 30,7% και στο Βρανδεμβούργο με 27,5%.
Τα στοιχεία αυτά δεν σημαίνουν ότι η άκρα δεξιά έχει επικρατήσει σε ολόκληρη τη Γερμανία. Δείχνουν όμως ότι ένα κόμμα που ξεκίνησε το 2013 ως ευρωσκεπτικιστικός πολιτικός σχηματισμός έχει αποκτήσει πλέον σημαντική και σταθερή εκλογική βάση σε ομοσπονδιακό επίπεδο.
Γιατί ενισχύεται η ακροδεξιά;
Η επανεμφάνιση της ισχυρής άκρας δεξιάς στη Γερμανία συνδέεται με ένα σύνθετο σύνολο παραγόντων. Στην πολιτική ατζέντα του AfD έχουν βρεθεί στο επίκεντρο η μετανάστευση και το άσυλο, η ασφάλεια, η αντίθεση σε τμήματα της ευρωπαϊκής πολιτικής και η κριτική στην ενεργειακή και κλιματική πολιτική της κυβέρνησης.
Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης η δυσαρέσκεια απέναντι στα παραδοσιακά κόμματα, οι οικονομικές και κοινωνικές ανασφάλειες, καθώς και η αίσθηση σε τμήματα του πληθυσμού της ανατολικής Γερμανίας ότι οι ανισότητες που δημιουργήθηκαν μετά την επανένωση δεν έχουν εξαλειφθεί.
Ωστόσο, η εκλογική ενίσχυση του AfD δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο παράγοντα. Η ψήφος προς το κόμμα περιλαμβάνει διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές αφετηρίες και δεν ταυτίζεται αυτομάτως για κάθε ψηφοφόρο με μια ενιαία ιδεολογική τοποθέτηση.
Η συζήτηση για τον χαρακτήρα του AfD βρίσκεται στο επίκεντρο της γερμανικής πολιτικής αντιπαράθεσης. Το Ομοσπονδιακό Γραφείο Προστασίας του Συντάγματος (Bundesamt für Verfassungsschutz) έχει καταγράψει στο σχετικό του έργο εκλογικές επιτυχίες του AfD, την οποία στο υλικό του 2024 αντιμετωπίζει ως «ύποπτη περίπτωση» (Verdachtsfall), ενώ έχει χαρακτηρίσει τη νεολαία της, την Junge Alternative, ως επιβεβαιωμένα εξτρεμιστική οργάνωση.
Το ζήτημα έχει ιδιαίτερη πολιτική και νομική βαρύτητα, καθώς στη Γερμανία η προστασία της συνταγματικής τάξης από εξτρεμιστικές οργανώσεις αποτελεί θεσμική αρμοδιότητα του Verfassungsschutz και οι σχετικές ταξινομήσεις υπόκεινται σε δικαστικό έλεγχο.
Επεισόδια στη Βρέμη
Την ίδια ώρα, οι εορτασμοί στη Βρέμη δεν κύλησαν χωρίς εντάσεις. Σε διαδήλωση στο περιθώριο των επίσημων εκδηλώσεων τραυματίστηκαν ελαφρά τέσσερις αστυνομικοί.
Η συγκέντρωση διακόπηκε όταν, σύμφωνα με την αστυνομία, συμμετέχοντες έκαψαν γερμανική σημαία. Όταν οι αστυνομικοί επιχείρησαν να εξακριβώσουν τα στοιχεία των εμπλεκομένων, ορισμένοι από τους διαδηλωτές φέρεται να επιτέθηκαν εναντίον τους με κοντάρια σημαιών.
Έκκληση για μια νέα κοινωνική ενότητα
Η ημέρα της Γερμανικής Ενότητας έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια ένα πρόσθετο πολιτικό βάρος. Η 3η Οκτωβρίου δεν υπενθυμίζει πλέον μόνο την επανένωση του 1990, αλλά και τις διαφορετικές εμπειρίες που διαμορφώθηκαν στις δύο πλευρές της πρώην διαίρεσης.
Η κυβερνητική εντεταλμένη για την Ανατολική Γερμανία, Ελίζαμπετ Κάιζερ, επέκρινε τις συνεχιζόμενες ανισότητες μεταξύ Ανατολής και Δύσης και τάχθηκε υπέρ της εκλογής μιας γυναίκας από την πρώην Ανατολική Γερμανία στην προεδρία της χώρας.
Για πολλούς Ανατολικογερμανούς, τόνισε, η επανένωση συνοδεύτηκε από βαθιές βιογραφικές ανατροπές και υπαρξιακές ανασφάλειες. Οι εμπειρίες αυτές, πρόσθεσε, εξακολουθούν να επηρεάζουν την κοινωνία της ανατολικής Γερμανίας.
Μια επέτειος με νέο πολιτικό βάρος
Περίπου 1.000 προσκεκλημένοι από την πολιτική, τη δικαιοσύνη και την κοινωνία των πολιτών συμμετείχαν στις κεντρικές εκδηλώσεις στη Βρέμη, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν υπό το σύνθημα «Πολλές δυνάμεις – Μία χώρα».
Η επιλογή της Βρέμης συνδέεται με την εκ περιτροπής προεδρία του ομοσπονδιακού συμβουλίου από το μικρότερο γερμανικό κρατίδιο. Στις εκδηλώσεις συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο ομοσπονδιακός πρόεδρος, ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, η πρόεδρος του κοινοβουλίου Γιούλια Κλέκνερ, μέλη της κυβέρνησης, οι περισσότεροι πρωθυπουργοί των κρατιδίων και δικαστές του Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου.
Στις 3 Οκτωβρίου 1990, με την έναρξη ισχύος της Συνθήκης Ενοποίησης, αποκαταστάθηκε η κρατική ενότητα της Γερμανίας ύστερα από περισσότερα από 40 χρόνια διαίρεσης. Η ημερομηνία καθιερώθηκε ως η εθνική εορτή της χώρας.
Τριάντα και πλέον χρόνια αργότερα, το μήνυμα της επετείου έχει αποκτήσει μια νέα διάσταση: η γερμανική ενότητα δεν αφορά πλέον μόνο την υπέρβαση του παλιού διχασμού Ανατολής και Δύσης, αλλά και την προσπάθεια διατήρησης μιας δημοκρατικής τάξης απέναντι στη νέα πολιτική πόλωση, τον εξτρεμισμό και την αυξανόμενη επιρροή της άκρας δεξιάς.