Νέα μελέτη καταγράφει τις μετακινήσεις ερευνητών εντός και εκτός Ουκρανίας από το 2009 έως το 2022 και δείχνει ότι οι συνέπειες του πολέμου μετά την ρωσική εισβολή στο επιστημονικό δυναμικό της χώρας είχαν αρχίσει ήδη από το 2014.

Του Φίλιππου Ζάχαρη (zachfil64@gmail.com)
Με αφορμή τον βομβαρδισμό του Κέντρου Επιστημών στην Ουκρανία και τις συνεχιζόμενες επιθέσεις της Ρωσίας κατά αμάχων που έχουν πλήξει και τις ερευνητικές υποδομές της χώρας, μια νέα μελέτη εξετάζει μια λιγότερο ορατή αλλά κρίσιμη συνέπεια του πολέμου: τη μετακίνηση των ερευνητών. 
Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο πόλεμος δεν άλλαξε μόνο τη φυσική κατάσταση των πανεπιστημίων και των ερευνητικών κέντρων, αλλά και τη γεωγραφική κατανομή του επιστημονικού δυναμικού της Ουκρανίας, με μετακινήσεις τόσο προς το εξωτερικό, όσο και στο εσωτερικό της χώρας.
Ο πόλεμος λοιπόν στην Ουκρανία μετά την ρωσική εισβολή έχει προκαλέσει σημαντικές αλλαγές όχι μόνο στην κοινωνία και την οικονομία, αλλά και στον χάρτη της επιστημονικής έρευνας. 
Ερευνητές μετακινήθηκαν από τις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο, είτε προς άλλες περιοχές της χώρας είτε προς το εξωτερικό. Παράλληλα, ορισμένες περιοχές μετατράπηκαν σε νέους πόλους συγκέντρωσης επιστημονικής δραστηριότητας.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα νέας μελέτης των Michael Zaslavsky από το University of Wisconsin–Madison και Aliakbar Akbaritabar από το Max Planck Institute for Demographic Research (MPIDR) και το Πανεπιστήμιο του Ρόστοκ, η οποία δημοσιεύθηκε στο «Population and Development Review».
Η ρωσική εισβολή τον Φεβρουάριο του 2022 έκανε ιδιαίτερα ορατή τη μετακίνηση Ουκρανών ερευνητών. Ωστόσο, σύμφωνα με τη μελέτη, οι αλλαγές είχαν ξεκινήσει αρκετά νωρίτερα.
Οι ερευνητές διαπιστώνουν ότι μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014 και την έναρξη των συγκρούσεων στο Ντονμπάς, επιστήμονες άρχισαν να εγκαταλείπουν τις πληγείσες περιοχές. Οι μετακινήσεις δεν είχαν όλες διεθνή κατεύθυνση: σημαντικό μέρος των ερευνητών μετακινήθηκε σε άλλες περιοχές της Ουκρανίας.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η επιστημονική κινητικότητα σε συνθήκες πολέμου δεν μπορεί να περιγραφεί απλώς ως «διαρροή εγκεφάλων» από μια χώρα προς το εξωτερικό.
Για να καταγράψουν τις αλλαγές, οι ερευνητές αξιοποίησαν δεδομένα από επιστημονικές δημοσιεύσεις. Οι δημοσιεύσεις περιλαμβάνουν τις θεσμικές affiliations των συγγραφέων, δηλαδή τα πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα ή άλλους οργανισμούς στους οποίους εργάζονται.
Οι Zaslavsky και Akbaritabar ανέλυσαν τα δεδομένα δεκάδων χιλιάδων ερευνητών και παρακολούθησαν τις αλλαγές στις θεσμικές τους affiliations ανά περιοχή της Ουκρανίας από το 2009 έως το 2022. Με αυτόν τον τρόπο μπόρεσαν να αποτυπώσουν με μεγάλη γεωγραφική λεπτομέρεια τις μετακινήσεις του ερευνητικού δυναμικού.
Μεγάλες απώλειες σε Ντονέτσκ, Λουχάνσκ και Κριμαία
Οι αλλαγές ήταν ιδιαίτερα έντονες στις περιοχές που επηρεάστηκαν άμεσα από τη σύγκρουση.
Κατά την περίοδο 2015–2017, το Ντονέτσκ είχε καθαρή απώλεια περίπου 54 ερευνητών ανά 1.000 ενεργούς ερευνητές προς άλλες περιοχές της Ουκρανίας, ενώ στο Λουχάνσκ η αντίστοιχη απώλεια έφτασε περίπου τους 46 ανά 1.000.
Όσον αφορά στις διεθνείς μετακινήσεις, η Κριμαία ξεχώρισε με καθαρή απώλεια περίπου 117 ερευνητών ανά 1.000, ενώ το Ντονέτσκ κατέγραψε καθαρή απώλεια περίπου 66 ανά 1.000 προς το εξωτερικό.
Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν τη διαφορά μεταξύ των ερευνητών που εγκατέλειψαν μια περιοχή και εκείνων που εγκαταστάθηκαν σε αυτήν. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι απώλειες προήλθαν από αυξημένες αναχωρήσεις, ενώ σε άλλες από τη μείωση των εισερχόμενων ερευνητών.
Ένα από τα ενδιαφέροντα ευρήματα της μελέτης αφορά περιοχές που δεν βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή της σύγκρουσης.
Οι συγγραφείς της μελέτης περίμεναν ότι οι πιο ανεπτυγμένες ερευνητικά περιοχές θα μπορούσαν να διατηρήσουν ευκολότερα το επιστημονικό τους δυναμικό και παράλληλα να προσελκύσουν νέους ερευνητές. 
Ωστόσο, τα στοιχεία έδειξαν ότι ερευνητές από αυτές τις περιοχές μπορούσαν επίσης να μετακινηθούν προς άλλα σημεία της χώρας.
Μία πιθανή εξήγηση, σύμφωνα με τους ερευνητές, είναι ότι οι επιστήμονες στις περιοχές αυτές διαθέτουν ισχυρότερα δίκτυα συνεργασίας με άλλα ερευνητικά ιδρύματα, γεγονός που ενδέχεται να διευκολύνει τη μετακίνησή τους σε περιόδους κρίσης.
Οι επιστημονικές δημοσιεύσεις επιτρέπουν να διαπιστωθεί ότι άλλαξε ο τόπος ή το ίδρυμα στο οποίο συνδεόταν ένας ερευνητής, δεν μπορούν όμως να δείξουν με βεβαιότητα γιατί έγινε η μετακίνηση.
Οι συγγραφείς υπογραμμίζουν έτσι ότι η επιστημονική κινητικότητα σε συνθήκες πολέμου δεν πρέπει να θεωρείται απλώς αποτέλεσμα ελεύθερων επαγγελματικών επιλογών. 
Η υψηλή εξειδίκευση και οι διεθνείς επαφές μπορεί να διευκολύνουν ορισμένες μετακινήσεις, δεν προστατεύουν όμως, κατ' ανάγκη τους ερευνητές από τον εκτοπισμό ούτε εγγυώνται ότι όσοι επιθυμούν να φύγουν έχουν τη δυνατότητα να το κάνουν.
Κάθε μετακίνηση επηρεάζει τόσο την περιοχή που εγκαταλείπεται, όσο και εκείνη που υποδέχεται τον ερευνητή. Μαζί με τον ίδιο μετακινούνται γνώσεις, επαγγελματικές σχέσεις και δυνατότητες συνεργασίας.
Η περίπτωση της Ουκρανίας δείχνει, σύμφωνα με τη μελέτη, ότι οι συνέπειες ενός πολέμου στην επιστήμη είναι πιο σύνθετες από μια απλή απώλεια ανθρώπινου δυναμικού προς το εξωτερικό.
Οι ερευνητές μετακινούνται, αλλά ταυτόχρονα αναδιανέμονται μέσα στη χώρα, μεταβάλλοντας τη γεωγραφία της επιστημονικής δραστηριότητας. 
Η αξιοποίηση δημόσια διαθέσιμων βιβλιομετρικών δεδομένων μπορεί να συμπληρώσει στοιχεία από έρευνες, διοικητικές βάσεις δεδομένων και ποιοτικές μελέτες, προσφέροντας μια πιο λεπτομερή εικόνα των επιπτώσεων μιας ένοπλης σύγκρουσης στην επιστημονική κοινότητα.
Η γνώση αυτών των μετακινήσεων αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τον μελλοντικό σχεδιασμό της ανοικοδόμησης της ουκρανικής ερευνητικής υποδομής και των επιστημονικών θεσμών.