Συνέντευξη στη Χάρις Βωβού
Αγγειοπλάστης 5ης γενιάς ο Δημήτρης Σταμάτης από τον Μανταμάδο μιλά για την κεραμική τέχνη που εξελίσσεται με το πέρασμα των χρόνων στο νησί μας. Βαθιά ριζωμένη στον πολιτισμό της Λέσβου, προσελκύει το ενδιαφέρον των ντόπιων και των περαστικών που επισκέπτονται το χωριό του Ταξιάρχη για προσκύνημα και βόλτα. Κεραμικά αντικείμενα κοσμούν σπίτια σε διάφορα σημεία του κόσμου, μεταφέροντας όχι απλά ένα αναμνηστικό από τον τόπο, αλλά και μια ιστορία στην κεραμική τέχνη που κατέχει εδώ και αιώνες ο Μανταμάδος.
Μάλιστα, αυτές τις ημέρες στον Μανταμάδο πραγματοποιείται η Παλλεσβιακή έκθεση κεραμικής, στην οποία συμμετέχουν 69 αγγειοπλάστες από διάφορες περιοχές της Λέσβου, καθώς και από τη Χίο, τη Σάμο, τη Λήμνο, την Κρήτη, την Τρίπολη, την Αθήνα, αλλά και από το εξωτερικό, όπως τη Γαλλία και το Βέλγιο. Η έκθεση θα έχει διάρκεια τρεις εβδομάδες, έως τις 21 τρεχ.
Το εργαστήριο «Κεραμική Τέχνη Δημήτρης Σταμάτης» εκθέτει 13 αντικείμενα. Συγκεκριμένα, τέσσερα «λαδομάνα» με τρεις μεγάλες γαβάθες, τέσσερα μπουκάλια, ένα πιάτο τοίχου ζωγραφισμένο με περίτεχνη ζωγραφιά στο χέρι και μια κεραμική κούκλα «θεία Αμερσούδα», όπου είναι και αυτή όπως και τα προηγούμενα, πολύ παλιά σχέδια, τα οποία διατηρούνται με μια μικρή δόση εκσυγχρονισμού στο ντύσιμό τους από την χρωματική παλέτα του εργαστηρίου.
Ο Δημήτρης Σταμάτης εξηγεί ποιο αντικείμενο του αρέσει να φτιάχνει, ποια είναι η διαδικασία για να καταλήξει στο ράφι και τι χαρακτηριστικά χρειάζεται να διαθέτει ο καλλιτέχνης. Μια ζωή στο εργαστήριο, από την ημέρα που γεννήθηκε, θυμάται τη συμβουλή του παππού του, αλλά και τον λόγο που ακολούθησε την κεραμική τέχνη. Την επέλεξε ή τον επέλεξε, τελικά;

Πώς αποφάσισες να ασχοληθείς με την τέχνη της κεραμικής;
Νομίζω ότι η κεραμική τέχνη επέλεξε εμένα και όχι το αντίθετο. Η μητέρα μου χαρακτηριστικά λέει ότι από τους πρώτους μήνες στην ζωή μου με είχε στο παιδικό κάθισμα μέσα στο εργαστήριο. Το θέμα δεν είναι πώς θα μπεις σε αυτή την τέχνη, είναι να μπορείς να παραμείνεις. Και πιστεύω η απόφαση δεν είναι στην αρχή αλλά στην καθημερινότητα. Κάθε μέρα να ξυπνάς με όρεξη για να την υπηρετήσεις.

Τι είναι αυτό που σου προσφέρει η ενασχόληση με την αγγειοπλαστική;
Η απασχόλησή μου με την κεραμική μού προσφέρει την αίσθηση ότι κάθε φορά που φτιάχνω κάτι, είναι για μένα και κάτι καινούργιο. Οπότε είναι πολύ πιο δύσκολο να βαρεθώ, συγκριτικά με άλλες δουλειές. Φυσικά υπάρχουν και πολλές εργασίες, οι οποίες είναι και δύσκολες, βαρετές, αλλά στο τέλος της ημέρας όταν δεις το αποτέλεσμα σε γεμίζει και σου δίνει κίνητρο για να σηκωθείς και να ξαναξεκινήσεις και την επόμενη ημέρα.

Τι έχει αλλάξει στο πέρασμα των χρόνων στην κεραμική τέχνη;
Νομίζω ότι ένα βασικό στοιχείο που έχει αλλάξει είναι η τεχνολογία στην αγγειοπλαστική. Φυσικά λόγω ηλικίας δεν έχω δει μεγάλες αλλαγές εγώ προσωπικά, όσο οι γονείς μου και οι πρόγονοί μου, αλλά τα μηχανήματα όπως ο τροχός, το καμίνι και ο φούρνος έχουν βοηθήσει ούτως ώστε να κάνουν την καθημερινότητα ευκολότερη. Οι πρώτες ύλες, επίσης, αλλάζουν συνεχώς, νομίζω προς το καλύτερο και σίγουρα με μεγαλύτερη ποικιλία.

Ως αγγειοπλάστης πέμπτης γενιάς, τι είναι αυτό που θυμάσαι από τους προγόνους σου;
Γνωρίζοντας σίγουρα ότι είμαι τουλάχιστον η πέμπτη γενιά (η ιστορία χάνεται και δεν ξέρουμε ποια ήταν η πρώτη γενιά) ως αγγειοπλάστης μεγαλώνοντας μέσα στο εργαστήρι με τον παππού (Δημήτρη Σταμάτη), με τη γιαγιά (Ευθυμία Σταμάτη), τη θεία μου (Μαρία Σταμάτη) και φυσικά τους γονείς μου (Παναγιώτη Σταμάτη και Κλειώ Βαλελή) να προσπαθούν να μου μάθουν ό,τι είχαν διδαχθεί από τους προγόνους τους, αλλά και ό,τι είχαν εξελίξει, ήδη καταλαβαίνετε ότι το βάρος ήταν πολύ μεγάλο. Ευτυχώς ήταν πάντα ο παππούς εκεί να με καθησυχάζει λέγοντάς μου: «Μόνο να κάνς και ας μην είν' καλό», θέλοντας να μου δείξει την ομορφιά της ατέλειας και ενθαρρύνοντάς με να συνεχίσω και να βελτιώνομαι. Μια πολύ συχνή του ατάκα ήταν η αναφορά στην ηλικία του, επισημαίνοντας ότι μαθαίνει ακόμα και μετά τα 80 του.

Τι αντικείμενα μπορείς να φτιάξεις με τον πηλό και ποιο είναι το αγαπημένο σου;
Όταν ήμουν μικρός έφτιαχνα διάφορα πραγματάκια με τα χέρια μου για παράδειγμα ζωάκια, καλαθάκια, ανθρωπάκια και άλλα, αλλά νομίζω ότι η κλίση μου ήταν ο τροχός. Εκεί ως μικρός έφτιαχνα πολλά πιάτα, τα οποία συνεχίζω μέχρι και σήμερα και προσπαθώ να τα εξελίξω. Εννοείται ότι κάποιες ανάγκες μπορούν να μου δώσουν ερεθίσματα για κάτι καινούργιο, αλλά το καλό φαγητό για μένα ήταν πάντα μία πολύ καλή έμπνευση.

Ποια αντικείμενα συνήθως έχουν μεγαλύτερη ζήτηση;
Η ζήτηση αλλάζει ανά τα χρόνια. Ποτήρια, πιάτα, γάστρες και κουμπαράδες είναι κάποιες από τις διαχρονικές αναζητήσεις των επισκεπτών.

Πόσο χρόνο μπορεί να διαρκέσει η κατασκευή ενός αντικειμένου και ποια είναι η διαδικασία;
Η διάρκεια της ολοκλήρωσης ενός αντικειμένου χρειάζεται περίπου ένα μήνα.
Το πρώτο βήμα είναι να ετοιμάσεις τον πηλό, ούτως ώστε να είναι σε καλή κατάσταση και να μπορείς να το πιάσεις. Δεύτερο και βασικό σκέλος, είναι να φτιάξεις κάτι, είτε στον τροχό είτε στο χέρι και να το αφήσεις λίγο να στεγνώσει. Την κατάλληλη στιγμή μπορείς να προσθέσεις ή να αφαιρέσεις από τη βάση του αντικειμένου σου διάφορες λεπτομέρειες, όπως για παράδειγμα στο κύπελλο το χέρι. Μετά να λειάνεις τις επιφάνειες για να μην είναι τραχύ. Τη σωστή στιγμή να το βουτήξεις στον «μπαντανά» εφόσον επιθυμείς να έχεις αυτήν την λευκή επιφάνεια που έχουν τα κεραμικά.
Έκτο βήμα είναι να λειάνεις την επιφάνεια του πάτου του κεραμικού. Αφού τελειώσεις με όλα αυτά, προσθέτοντας ή αφαιρώντας ακόμα κάποιες εργασίες αναλόγως τις ανάγκες του αντικειμένου, πρέπει να περάσουν περίπου 10 ημέρες μέχρι να ξεραθεί και να αποβάλλει τελείως το υγρό στοιχείο και να ψηθεί περίπου στους 1000°c για μία ολόκληρη νύχτα στο καμίνι. Αφού περάσει τουλάχιστον μία ημέρα και η πτώση της θερμοκρασίας σού επιτρέψει την προσβασιμότητα στα κεραμικά, τότε τα «ντύνεις» με διάφορους τρόπους και χρώματα για να αποκαλυφθεί από υγροποιημένο γυαλί και να ξαναψηθεί για άλλη μια νύχτα και να τοποθετηθεί στο ράφι. Όπως καταλαβαίνετε, όλη αυτή η διαδικασία είναι και πολύ δύσκολη, απαιτητική και χρειάζεται πολύ σχολαστικότητα για να πάνε όλα καλά.

Τι χαρακτηριστικά χρειάζεται να διαθέτει κάποιος για να ασχοληθεί επαγγελματικά με την τέχνη της κεραμικής;
Η υπομονή και η επιμονή είναι απαραίτητα συστατικά που πρέπει να έχει ένας επίδοξος νέος αγγειοπλάστης για να καταφέρει έστω ακόμα και τα πρώτα βήματα στην κεραμική. Η φαντασία είναι πάντα ένα πλεονέκτημα.

Πόσοι ασχολούνται σήμερα με την κεραμική τέχνη στον Μανταμάδο, σε σχέση με παλιότερα;
Πλέον ελάχιστοι ασχολούμαστε με την κεραμική στην περιοχή. Η ιστορία του Μανταμάδου με την κεραμική είναι τεράστια και χάνεται στους αιώνες. Αξίζει να σημειωθεί ότι η περιοχή του Μανταμάδου είχε δεκάδες καμίνια, με άμεση προσβασιμότητα στο κατάλληλο για αγγειοπλαστική χώμα της περιοχής.

Υπάρχει ενδιαφέρον για μάθηση της τέχνης;
Τα τελευταία χρόνια υπάρχει έντονο το ενδιαφέρον για να γνωρίσουν νέα παιδιά, αλλά και ενήλικες την κεραμική τέχνη ως δραστηριότητα και ψυχαγωγία. Όμως, η ανάγκη για εμβάθυνση και η αφοσίωση και να υπηρετήσεις αυτή την τέχνη, νομίζω ότι είναι ελάχιστη.