Γη, νερό, ξηρασία, προβλήματα επιβίωσης

Σε πρόσφατη ανακοίνωση της Κομισιόν με τίτλο: «Η ΕΕ απευθύνει έκκληση για παγκόσμια δράση για να καταστούν η γη και το νερό πιο ανθεκτικά, καθώς εντείνονται η ξηρασία και η απερήμωση» διατυπώνεται νέα έκκληση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για παγκόσμια δράση απέναντι στην ξηρασία και την απερήμωση. Σηματοδοτεί μια ουσιαστική αλλαγή προσανατολισμού: από την αντιμετώπιση των συνεπειών μιας κρίσης, όταν αυτή έχει ήδη εκδηλωθεί, στη συστηματική προετοιμασία πριν από την καταστροφή. Η πρωτοβουλία παρουσιάστηκε ενόψει της 17ης Διάσκεψης των Μερών της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για την Καταπολέμηση της Απερήμωσης που πραγματοποιήθηκε στο Ουλάν Μπατόρ της Μογγολίας από τις 17 έως τις 28 Αυγούστου 2026, με κεντρικό θέμα «Αποκαθιστώντας τη γη, αποκαθιστούμε την ελπίδα».

Η ξηρασία ως οικονομικό και κοινωνικό πρόβλημα
Η ξηρασία δεν περιορίζεται πλέον σε ορισμένες άνυδρες περιοχές. Η Ευρώπη θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη ήπειρο, ενώ οι παρατεταμένες περίοδοι χαμηλών βροχοπτώσεων και οι ακραίες θερμοκρασίες επηρεάζουν τα αποθέματα νερού, τη γεωργία, την παραγωγή ενέργειας, τις ποτάμιες μεταφορές και τα οικοσυστήματα. Η υποβάθμιση των εδαφών επιδεινώνει το πρόβλημα: ένα εξαντλημένο ή διαβρωμένο έδαφος συγκρατεί λιγότερο νερό, είναι λιγότερο παραγωγικό και δεν μπορεί να ανακάμψει εύκολα μετά από έναν καύσωνα ή μια πλημμύρα. 
Η οικονομική διάσταση είναι ιδιαίτερα σοβαρή. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Άτλαντα Ξηρασίας του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Επιτροπής, περίπου 2,3 δισ. άνθρωποι ζουν ήδη υπό συνθήκες υδατικής πίεσης. Η γεωργία χρησιμοποιεί περίπου το 70% των παγκόσμιων απολήψεων γλυκού νερού, ενώ συγχρόνως αποτελεί έναν από τους πρώτους τομείς που πλήττονται. Η μείωση της παραγωγής μεταφέρεται από το χωράφι στην αγορά μέσω υψηλότερων τιμών, περιορισμού των εξαγωγών και μεγαλύτερης επισιτιστικής ανασφάλειας. 

Τι επιδιώκει η ΕΕ
Κεντρική προτεραιότητα είναι η μετάβαση από την αποσπασματική παροχή αποζημιώσεων σε μια πολιτική πρόληψης, η οποία θα περιλαμβάνει έγκαιρη προειδοποίηση, εκτίμηση κινδύνου, προστασία υδροφορέων, αποκατάσταση εδαφών και οικοσυστημάτων και βιώσιμη διαχείριση της ζήτησης νερού. 

Ευρωπαϊκή Επιτροπή – COP17
Η Επιτροπή επιδιώκει επίσης καλύτερο συντονισμό των συμβάσεων για την απερήμωση, την κλιματική αλλαγή και τη βιοποικιλότητα. Η επιλογή είναι λογική, επειδή η κλιματική μεταβολή εντείνει την ξηρασία, η απώλεια βιοποικιλότητας αποδυναμώνει τα οικοσυστήματα και η υποβάθμιση του εδάφους περιορίζει την αποθήκευση νερού και άνθρακα. Το Copernicus παρέχει δορυφορική παρακολούθηση και συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. 
Η ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Ανθεκτικότητα των Υδάτων συμπληρώνει αυτή την προσπάθεια. Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι έως το 2030 η παγκόσμια ζήτηση νερού ενδέχεται να υπερβαίνει κατά 40% τους διαθέσιμους πόρους. Αυτό καθιστά απαραίτητες την εξοικονόμηση, την επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων υδάτων, τον περιορισμό των διαρροών και την αποκατάσταση υγροτόπων και φυσικών λεκανών συγκράτησης. 

Τα κέντρα δεδομένων ως νέα πηγή πίεσης
Μια ακόμη πηγή αυξανόμενης πίεσης είναι τα κέντρα δεδομένων, ιδίως όσα υποστηρίζουν εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης. Μεγάλες ποσότητες νερού χρησιμοποιούνται άμεσα για την ψύξη του εξοπλισμού και έμμεσα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Η επισήμανση αυτή δεν πρέπει να καλλιεργεί φόβο ή συλλήβδην απαξίωση της ψηφιακής τεχνολογίας, αλλά να οδηγεί σε διαφάνεια, υποχρεωτική μέτρηση της κατανάλωσης, επιλογή κατάλληλων περιοχών, ανακύκλωση νερού και συστήματα ψύξης που περιορίζουν την επιβάρυνση των ήδη ευάλωτων υδατικών πόρων.

Η Ελλάδα και η γεωργία της
Για την Ελλάδα το πρόβλημα έχει άμεση εισοδηματική διάσταση. Η φυτική παραγωγή, η ελαιοκομία, τα οπωροκηπευτικά, τα αμπέλια και η κτηνοτροφία συντηρούν χιλιάδες οικογένειες και ολόκληρες περιφερειακές οικονομίες. Η μείωση της διαθέσιμης ποσότητας νερού, η υφαλμύρωση παράκτιων υδροφορέων, η διάβρωση και οι πυρκαγιές περιορίζουν την παραγωγικότητα, αυξάνουν το κόστος άρδευσης και μπορούν να οδηγήσουν σε εγκατάλειψη της γεωργικής γης. Σε νησιωτικές και νότιες περιοχές, όπως η Κρήτη, η γεωργία ανταγωνίζεται επιπλέον τον τουρισμό και την οικιακή κατανάλωση για έναν περιορισμένο πόρο.
Η ελληνική πολιτική δεν μπορεί επομένως να εξαντλείται σε αποζημιώσεις μετά την καταστροφή. Χρειάζονται περιφερειακά ισοζύγια νερού, πραγματική μέτρηση των γεωτρήσεων, συντήρηση των αρδευτικών δικτύων, μικρά έργα αποθήκευσης, επαναχρησιμοποίηση νερού, στάγδην άρδευση και γεωργία ακριβείας. Παράλληλα απαιτούνται πρακτικές που αυξάνουν την οργανική ουσία και την ικανότητα του εδάφους να συγκρατεί νερό: φυτοκάλυψη, περιορισμένη κατεργασία, αναβαθμίδες, αγροδασικά συστήματα και προσαρμοσμένες ποικιλίες.
Η ΚΓΠ μπορεί να χρηματοδοτήσει οικολογικά προγράμματα, επενδύσεις άρδευσης, γεωργοπεριβαλλοντικές δεσμεύσεις, συμβουλευτικές υπηρεσίες και εργαλεία διαχείρισης κινδύνων. Ωστόσο, η χρηματοδότηση πρέπει να συνδέεται με μετρήσιμη εξοικονόμηση νερού και με προστασία του γεωργικού εισοδήματος. Διαφορετικά, η περιβαλλοντική προσαρμογή κινδυνεύει να μετατραπεί σε πρόσθετο κόστος για τον παραγωγό.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η ανθεκτικότητα του νερού και του εδάφους δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντική πολιτική. Είναι πολιτική επισιτιστικής ασφάλειας, περιφερειακής συνοχής και επιβίωσης της γεωργίας. Για την Ελλάδα, η προστασία του νερού σημαίνει προστασία του αγροτικού εισοδήματος και της δυνατότητας των ανθρώπων να παραμείνουν στην ύπαιθρο.