Απελάσεις προσφύγων και μεταναστών σε Τρίτες χώρες

Καταγγελίες του ΟΗΕ για «μπαράζ παραβιάσεων» 

Οι ειδικοί του ΟΗΕ προειδοποιούν ότι η αποστολή μεταναστών σε χώρες με τις οποίες δεν έχουν δεσμούς μπορεί να τους εκθέσει σε αυθαίρετη κράτηση, βασανιστήρια, διακρίσεις και νέες απελάσεις. Ρεπορτάζ διεθνών μέσων καταγράφουν περιπτώσεις ανθρώπων που βρέθηκαν χωρίς έγγραφα, σε φυλακές ή ξενοδοχεία υπό επιτήρηση και χωρίς σαφή δυνατότητα να ζητήσουν άσυλο.
Περισσότεροι από δώδεκα ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ ζήτησαν από την κυβέρνηση των ΗΠΑ να σταματήσει την πρακτική της απέλασης και προώθησης μεταναστών και αιτούντων άσυλο σε χώρες διαφορετικές από εκείνες της καταγωγής τους, προειδοποιώντας ότι η πολιτική αυτή τους εκθέτει σε αυξημένο κίνδυνο βασανιστηρίων, κακομεταχείρισης και διώξεων. 
Σύμφωνα με την ανακοίνωσή τους, τουλάχιστον 23.000 άνθρωποι έχουν ήδη μεταφερθεί από τις ΗΠΑ σε 29 χώρες και εδάφη, ενώ η Ουάσιγκτον έχει συνάψει ή διαπραγματεύεται συμφωνίες με τουλάχιστον 35 χώρες και εδάφη.
Οι ειδικοί του ΟΗΕ περιγράφουν τις συνέπειες ως έναν «καταρράκτη παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», επισημαίνοντας ότι σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχει κίνδυνος βασανιστηρίων και απάνθρωπης μεταχείρισης, εξαναγκαστικών εξαφανίσεων και παραβίασης της αρχής της μη επαναπροώθησης (non-refoulement).
Η συγκεκριμένη αρχή αποτελεί θεμελιώδη κανόνα του διεθνούς δικαίου και απαγορεύει την επιστροφή ενός ανθρώπου σε χώρα όπου κινδυνεύει να υποστεί δίωξη ή σοβαρές παραβιάσεις των δικαιωμάτων του.
Η πολιτική αυτή επεκτάθηκε σημαντικά από τη δεύτερη προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ. Οι συμφωνίες αφορούν χώρες της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής, της Καραϊβικής και άλλων περιοχών, μεταξύ των οποίων το Μπουρούντι, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η Λιβερία, η Ρουάντα, η Εσουατίνι, η Γκάνα, η Ισημερινή Γουινέα, το Νότιο Σουδάν, η Ουγκάντα και η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι χώρες υποδοχής δεν έχουν καμία ουσιαστική σχέση με τους ανθρώπους που δέχονται.
Από την απέλαση σε έναν νέο κύκλο αβεβαιότητας
Το βασικό πρόβλημα, σύμφωνα με οργανώσεις για τα δικαιώματα των προσφύγων και διεθνή μέσα ενημέρωσης, είναι ότι η απέλαση σε μια «τρίτη χώρα» δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ότι ο άνθρωπος αποκτά εκεί νόμιμο καθεστώς, πρόσβαση σε διαδικασία ασύλου ή δικαίωμα μόνιμης παραμονής.
Η Αμερικανική Κομητεία για τους πρόσφυγες και τους μετανάστες (USCRI) αναφέρει ότι από τον Φεβρουάριο του 2025 οι ΗΠΑ έχουν επεκτείνει δραστικά τις μεταφορές ανθρώπων σε χώρες με τις οποίες δεν έχουν υπηκοότητα, οικογένεια ή άλλους ουσιαστικούς δεσμούς. Η οργάνωση καταγράφει κινδύνους όπως αυθαίρετη κράτηση, βασανιστήρια και άλλες σοβαρές παραβιάσεις δικαιωμάτων, ενώ εκτιμά ότι περισσότεροι από 22.000 άνθρωποι είχαν μεταφερθεί σε τουλάχιστον 26 χώρες έως τον Αύγουστο του 2026.
Άλλος μηχανισμός παρακολούθησης, το Third Country Deportation Watch, καταγράφει περισσότερους από 25.000 ανθρώπους που είχαν μεταφερθεί σε τουλάχιστον 29 χώρες στις αρχές Σεπτεμβρίου 2026. Η μεγάλη πλειονότητα των μετακινήσεων αφορά το Μεξικό -περίπου 20.000 άνθρωποι- ενώ σε πολλές άλλες χώρες οι αφίξεις είναι αριθμητικά πολύ μικρότερες, συχνά μερικές δεκάδες.
Η Migration Policy Institute υπολογίζει ότι περίπου 15.000 μεταφορές σε τρίτες χώρες πραγματοποιήθηκαν μόνο μεταξύ 20 Ιανουαρίου και 31 Δεκεμβρίου 2025, εκ των οποίων περίπου 13.000 προς το Μεξικό. Το Ινστιτούτο επισημαίνει ότι οι συμφωνίες δεν έχουν όλες την ίδια μορφή: ορισμένες αφορούν ασφαλή τρίτη χώρα για αιτούντες άσυλο, άλλες λειτουργούν ως προσωρινή «γέφυρα» μέχρι να βρεθεί χώρα επιστροφής και άλλες προβλέπουν ουσιαστικά κράτηση ανθρώπων χωρίς πρόσβαση σε μηχανισμό προστασίας.
Κράτηση, έλλειψη εγγράφων και αδυναμία πρόσβασης σε άσυλο
Ρεπορτάζ της εφημερίδας El País περιγράφουν ανθρώπους που μετά την άφιξή τους στην Αφρική βρέθηκαν σε φυλακές υψίστης ασφαλείας ή κρατούνταν σε ξενοδοχεία υπό επιτήρηση. Άλλοι αντιμετώπισαν προβλήματα επειδή δεν διέθεταν έγγραφα ταυτότητας, δεν γνώριζαν τη γλώσσα και δεν είχαν σαφή τρόπο να αποκτήσουν νόμιμο καθεστώς στη χώρα όπου μεταφέρθηκαν. Σε ορισμένες περιπτώσεις αναφέρθηκαν ανεπαρκής ιατρική φροντίδα, απειλές και βία.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο όταν ο άνθρωπος έχει ήδη λάβει προστασία από την αμερικανική δικαιοσύνη. Το Reuters αναφέρει ότι μεταξύ των απελαθέντων υπάρχουν άνθρωποι για τους οποίους Αμερικανοί δικαστές είχαν προηγουμένως διαπιστώσει ότι η επιστροφή στη χώρα καταγωγής τους θα μπορούσε να τους εκθέσει σε κακομεταχείριση.
Έτσι δημιουργείται ο κίνδυνος μιας «αλυσίδας επαναπροωθήσεων»: ένας άνθρωπος που δεν μπορεί να επιστραφεί νόμιμα στη χώρα καταγωγής του μεταφέρεται σε τρίτη χώρα και από εκεί μπορεί να οδηγηθεί σε άλλη χώρα, όπου τελικά αντιμετωπίζει τον ίδιο κίνδυνο από τον οποίο είχε αρχικά προστατευθεί.
Χαρακτηριστικές περιπτώσεις
Η αποστολή Βενεζουελάνων στο Ελ Σαλβαδόρ το 2025 αποτέλεσε μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις. Περισσότεροι από 100 άνθρωποι μεταφέρθηκαν στη φυλακή υψίστης ασφαλείας CECOT. Η υπόθεση προκάλεσε έντονη δικαστική και διεθνή αντιπαράθεση σχετικά με το δικαίωμα των κρατουμένων να αμφισβητήσουν την απέλασή τους.
Σε άλλη περίπτωση, η αμερικανική κυβέρνηση επιχείρησε να στείλει ανθρώπους στη Λιβύη, κίνηση που μπλοκαρίστηκε δικαστικά, καθώς δικαστής έκρινε ότι μια τέτοια μεταφορά χωρίς προηγούμενη εξέταση του κινδύνου δίωξης ή βασανιστηρίων θα παραβίαζε προηγούμενη δικαστική εντολή.
Στην Εσουατίνι, η κυβέρνηση επιβεβαίωσε ότι έλαβε 5,1 εκατ. δολάρια από τις ΗΠΑ στο πλαίσιο συμφωνίας για την υποδοχή έως και 160 απελαθέντων. Το Reuters μετέδωσε ότι τουλάχιστον 15 άνθρωποι είχαν μεταφερθεί εκεί, προερχόμενοι από χώρες όπως το Βιετνάμ, η Κούβα, το Λάος, η Υεμένη και οι Φιλιππίνες, με τους περισσότερους να κρατούνται.
Στη Γκάνα, έχουν καταγραφεί επίσης περιπτώσεις ανθρώπων που είχαν προστατευθεί από την απέλαση προς τη χώρα καταγωγής τους στις ΗΠΑ και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν στην Γκάνα. Σύμφωνα με ανάλυση του Center for American Progress, ορισμένοι κρατήθηκαν εκεί και στη συνέχεια οδηγήθηκαν πίσω στις χώρες από τις οποίες οι αμερικανικές αρχές είχαν προηγουμένως αποφύγει να τους επιστρέψουν.
Ποιοι θεωρούνται περισσότερο ευάλωτοι
Οι εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ υπογραμμίζουν ότι οι κίνδυνοι δεν είναι ίδιοι για όλους. Ως ιδιαίτερα ευάλωτες κατηγορίες αναφέρουν παιδιά, γυναίκες, άτομα με αναπηρία, θύματα εμπορίας ανθρώπων, ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ανιθαγενείς. Για αυτούς τους ανθρώπους, η μεταφορά σε μια χώρα όπου δεν υπάρχει κατάλληλος μηχανισμός ασύλου, επαρκής υγειονομική υποστήριξη ή υποδομές προστασίας μπορεί να έχει ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες.
Οι ειδικοί προειδοποιούν επίσης ότι ορισμένες χώρες που δέχονται απελαθέντες αντιμετωπίζουν οι ίδιες πολέμους, εκτοπισμούς, επισιτιστική ανασφάλεια και ακραία φτώχεια, με αποτέλεσμα να έχουν περιορισμένες δυνατότητες να προσφέρουν αποτελεσματική προστασία στους ανθρώπους που μεταφέρονται εκεί.
Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα σύνθετη σε χώρες που βρίσκονται ήδη στο επίκεντρο μεγάλων προσφυγικών κρίσεων. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τα στοιχεία της UNHCR, περισσότεροι από 1,2 εκατομμύρια πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό καταγράφονταν παγκοσμίως τον Απρίλιο του 2026, ενώ περίπου 110.000 Κονγκολέζοι βρίσκονταν στο Μπουρούντι.
Ένα παγκόσμιο πρόβλημα πέρα από τις ΗΠΑ
Η συζήτηση δεν αφορά μόνο την αμερικανική μεταναστευτική πολιτική. Η μεταφορά προσφύγων και μεταναστών σε τρίτες χώρες αποτελεί ευρύτερη διεθνή πρακτική, η οποία έχει προκαλέσει επανειλημμένα συζητήσεις για τα όρια της εξωτερικοποίησης του ελέγχου των συνόρων.
Η UNHCR έχει καταγράψει ότι μόνο σε 101 χώρες, για τις οποίες διέθετε σχετικά στοιχεία, 92.230 άνθρωποι επαναπροωθήθηκαν το 2023 κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου• Ο Οργανισμός σημειώνει ότι ο πραγματικός αριθμός είναι μεγαλύτερος, καθώς τα διαθέσιμα στοιχεία καλύπτουν μόνο μέρος των περιστατικών.
Παράλληλα, ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (IOM) υποστηρίζει ότι, όταν εμπλέκεται σε περιπτώσεις μεταφοράς ανθρώπων από τις ΗΠΑ σε τρίτες χώρες, παρέχει ιατρική φροντίδα, συμβουλευτική και έλεγχο προστασίας, αλλά μόνο όταν ζητείται από την κυβέρνηση υποδοχής και υπάρχουν οι απαραίτητες δικλίδες ασφαλείας. Ο οργανισμός αναφέρει ότι έχει υποστηρίξει περίπου 800 ανθρώπους σε τέτοιες περιπτώσεις και ότι περίπου 300 επέλεξαν στη συνέχεια να επιστρέψουν οικειοθελώς.
Το βασικό ερώτημα που θέτουν οι ειδικοί του ΟΗΕ είναι επομένως αν μια χώρα μπορεί να μεταφέρει την ευθύνη για έναν άνθρωπο σε ένα άλλο κράτος χωρίς να μεταφέρει μαζί και την υποχρέωση να διασφαλίσει ότι ο άνθρωπος αυτός δεν θα υποστεί δίωξη, βασανιστήρια ή άλλη σοβαρή παραβίαση δικαιωμάτων. 
Για τους εμπειρογνώμονες, η απάντηση συνδέεται άμεσα με την αρχή της μη επαναπροώθησης και με την υποχρέωση των κρατών να εξετάζουν εξατομικευμένα τον κίνδυνο που αντιμετωπίζει κάθε άνθρωπος πριν από μια απέλαση.