Ναζιστικά εγκλήματα στο όνομα της επιστήμης

Χιλιάδες εγκέφαλοι θυμάτων
χρησιμοποιήθηκαν σε έρευνες

Επειδή το τελευταίο χρονικό διάστημα η λέξη «Ναζί» κυοφορείται από άπασες τις κομματικές πτέρυγες σε όλα τα μέρη του κόσμου και κυρίως επειδή η μνήμη δεν μπορεί να μην επικαλεστεί ατράνταχτα γεγονότα και επειδή τέλος κάθε ομοιότητα στον ναζισμό εμπεριέχει και τους αντίστοιχους αποδέκτες, καλόν είναι να θυμόμαστε τις θηριωδίες που έλαβαν χώρα εκείνες τις εποχές. 
Εν κατακλείδι και να αναστοχαστούμε την θέση μας στο σημερινό γίγνεσθαι που ενίοτε διαπλέκεται ιστορικά με εκείνη την περίοδο που το μόνο που κληρονόμησε ήταν φρίκη και απέχθεια.
Για παράδειγμα, θα μπορούσαμε να εξετάσουμε ενδελεχώς το πώς χρησιμοποιήθηκε η επιστήμη από τους Ναζί.
Η επιστήμη λοιπόν που υπηρετεί τη γνώση, μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο εγκλήματος, όταν αγνοεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Έρευνα του γερμανικού Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ φέρνει στο φως τη σκοτεινή ιστορία της αξιοποίησης εγκεφάλων θυμάτων του ναζισμού για επιστημονικούς σκοπούς, ακόμη και δεκαετίες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Έπειτα από εννέα χρόνια ολοκληρώθηκε το ιστορικό ερευνητικό πρόγραμμα, το οποίο διερεύνησε την προέλευση εγκεφαλικών δειγμάτων που χρησιμοποιήθηκαν για επιστημονικούς σκοπούς σε δύο γερμανικά ερευνητικά ινστιτούτα κατά τη ναζιστική περίοδο και μεταπολεμικά.
Η έρευνα αποκάλυψε ότι τουλάχιστον 1.356 άνθρωποι που δολοφονήθηκαν στο πλαίσιο της ναζιστικής λεγόμενης «ευθανασίας» μεταξύ 1939 και 1945 είχαν δώσει, χωρίς τη θέλησή τους, το σώμα τους στην επιστήμη.
Ανάμεσά τους συγκαταλέγονταν 647 παιδιά κάτω των δέκα ετών. Επιπλέον, ταυτοποιήθηκαν 314 ακόμη θύματα, μεταξύ των οποίων Εβραίοι και άλλοι Πολωνοί άμαχοι, αιχμάλωτοι πολέμου, καταναγκαστικοί εργάτες και άνθρωποι που εκτελέστηκαν από το ναζιστικό καθεστώς.
Τα δείγματα συγκεντρώθηκαν στο Ινστιτούτο Ερευνών Εγκεφάλου Κάιζερ Βίλχελμ στο Βερολίνο και στο Γερμανικό Ερευνητικό Ινστιτούτο Ψυχιατρικής στο Μόναχο. Μετά τον πόλεμο, οι συλλογές παρέμειναν στα ιδρύματα που εντάχθηκαν στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ, χωρίς να εξεταστεί επαρκώς η προέλευσή τους.
Έρευνα πάνω στα θύματα ακόμη και μετά τον πόλεμο
Οι ιστορικοί διαπίστωσαν ότι επιστήμονες συνεργάστηκαν με τις ναζιστικές πολιτικές ευγονικής και φυλετικών διακρίσεων, ενώ επωφελήθηκαν από τις μαζικές δολοφονίες ανθρώπων με ψυχικές ασθένειες ή αναπηρίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, εγκεφαλικοί ιστοί αφαιρούνταν αμέσως μετά τις εκτελέσεις.
Η επιστημονική εκμετάλλευση των δειγμάτων συνεχίστηκε και μετά το 1945. Η έρευνα τεκμηρίωσε τουλάχιστον 84 επιστημονικές δημοσιεύσεις, από το 1940 έως το 1996, που βασίζονταν αποδεδειγμένα σε ιστούς και δεδομένα θυμάτων της ναζιστικής «ευθανασίας». Σε άλλες 256 δημοσιεύσεις θεωρείται πιθανή η χρήση αντίστοιχων δειγμάτων.
Η υπόθεση είχε απασχολήσει τον γερμανικό Τύπο ήδη από τη δεκαετία του 1980. Σε δημοσίευμά της στις 3 Φεβρουαρίου 1989, η γνωστή γερμανική εφημερίδα «Die Zeit», με την υπογραφή του ιστορικού και δημοσιογράφου Γκετς Άλι, παρουσίασε στοιχεία για τη συλλογή εγκεφάλων που συνδεόταν με τον νευροπαθολόγο Γιούλιους Χάλβορντεν. 
Σε άλλο δημοσίευμα, τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, η εφημερίδα ανέδειξε την υπόθεση εγκεφαλικών δειγμάτων παιδιών που είχαν δολοφονηθεί στο πλαίσιο των ναζιστικών προγραμμάτων εξόντωσης. 
Παρά τη σοβαρότητα των ευρημάτων, βασικοί επιστήμονες που συνδέονταν με τις συλλογές συνέχισαν την επαγγελματική τους δραστηριότητα ακόμη και μετά τον πόλεμο. Η διατήρηση του ίδιου επιστημονικού προσωπικού συνέβαλε στην αποσιώπηση της προέλευσης των δειγμάτων για δεκαετίες.
Το 1990, περίπου 150.000 εγκεφαλικές τομές, που εκτιμάται ότι προέρχονταν από περίπου 4.000 ανθρώπους, ενταφιάστηκαν στο Δασικό Κοιμητήριο του Μονάχου. Ωστόσο, η ταφή πραγματοποιήθηκε χωρίς να έχει προηγηθεί πλήρης ταυτοποίηση των θυμάτων. 
Το 2015, η ανακάλυψη νέων δειγμάτων στα αρχεία του Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ οδήγησε σε νέα έρευνα και στην επανεξέταση της υπόθεσης. 
Ένα ακόμη σημαντικό βήμα έγινε τον Αύγουστο του 2025, όταν τέθηκε σε λειτουργία, σε συνεργασία με την Εθνική Ακαδημία Επιστημών Leopoldina, διαδικτυακή βάση δεδομένων για τα θύματα της ανήθικης ιατρικής έρευνας υπό τον ναζισμό.
Στόχος της είναι να καταγράφει τα ονόματα, τα διαθέσιμα ιστορικά τεκμήρια και τις συνθήκες θανάτου των θυμάτων, διευκολύνοντας τόσο την επιστημονική έρευνα, όσο και την αναζήτηση πληροφοριών από συγγενείς. 
Τα αποτελέσματα του προγράμματος παρουσιάζονται σε δύο επιστημονικές μονογραφίες και δύο βιβλία μνήμης, στα οποία καταγράφονται ονόματα και βιογραφίες θυμάτων. 
Παράλληλα, προετοιμάζεται η ταφή δειγμάτων που αντιστοιχούν σε 139 θύματα, ενώ σχεδιάζεται η αναμόρφωση του μνημείου στο Μόναχο.
Ο πρόεδρος του Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ, Πάτρικ Κράμερ, εξέφρασε τη βαθιά ντροπή του για το γεγονός ότι επιστήμονες επιδίωξαν τη γνώση χωρίς σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τόσο κατά τη ναζιστική περίοδο, όσο και μετά το τέλος του πολέμου.