Διεθνής χρηματοδότηση
για το κλίμα στις φτωχότερες χώρες το 2024
Του Φίλιππου Ζάχαρη (zachfil64@gmail.com)
Η διεθνής χρηματοδότηση για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης στις φτωχότερες χώρες ξεπέρασε και το 2024 το συμβολικό όριο των 100 δις. δολαρίων, ωστόσο η σύνθεση αυτής της χρηματοδότησης προκαλεί έντονες αντιδράσεις από τις αναπτυσσόμενες οικονομίες και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.
Σύμφωνα με νέα έκθεση του Organisation for Economic Co-operation and Development, οι πλούσιες χώρες διέθεσαν συνολικά 136,7 δις δολάρια για δράσεις αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής στις φτωχότερες χώρες, σημειώνοντας αύξηση σε σχέση με τα 132,8 δισεκατομμύρια του 2023 και τα 115,9 δισεκατομμύρια του 2022.
Το 2022 αποτέλεσε ορόσημο, καθώς ήταν η πρώτη χρονιά κατά την οποία επιτεύχθηκε ο στόχος των 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως -μια δέσμευση που είχε αναληφθεί ήδη από το 2009, κατά τη διάρκεια της Διάσκεψης για το Κλίμα στην Κοπεγχάγη. 
Παρότι ο στόχος ξεπεράστηκε για τρίτη συνεχόμενη χρονιά, οι νέοι αριθμοί αποκαλύπτουν βαθύτερα προβλήματα που αφορούν τόσο τη μορφή, όσο και τη βιωσιμότητα της χρηματοδότησης.
Μείωση της δημόσιας χρηματοδότησης
Η έκθεση δείχνει ότι η δημόσια κλιματική χρηματοδότηση μειώθηκε κατά 2,6% το 2024, φθάνοντας τα 101,6 δισεκατομμύρια δολάρια. Η μείωση αυτή αντισταθμίστηκε από σημαντική αύξηση των ιδιωτικών κεφαλαίων, τα οποία ενισχύθηκαν κατά 33% και ανήλθαν στα 30,5 δισεκατομμύρια δολάρια. Στα συνολικά ποσά περιλαμβάνονται διμερείς και πολυμερείς συνεισφορές, τόσο από δημόσιους, όσο και από ιδιωτικούς φορείς, συμπεριλαμβανομένων διεθνών χρηματοπιστωτικών οργανισμών όπως η World Bank. 
Τα κεφάλαια αυτά κατευθύνονται κυρίως σε έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ενεργειακής μετάβασης, αντιπλημμυρικής προστασίας, διαχείρισης υδάτινων πόρων και προσαρμογής στις ακραίες καιρικές συνθήκες που προκαλεί η υπερθέρμανση του πλανήτη.
Ωστόσο, πίσω από την αύξηση των συνολικών ποσών κρύβεται μια πραγματικότητα που προκαλεί αυξανόμενη δυσφορία στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου: η πλειονότητα της χρηματοδότησης δεν παρέχεται ως επιχορήγηση αλλά ως δάνειο.
Οι φτωχότερες χώρες δανείζονται για να επιβιώσουν
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, περίπου τα δύο τρίτα της χρηματοδότησης του 2024 χορηγήθηκαν υπό μορφή δανείων. Αυτό σημαίνει ότι πολλές ευάλωτες χώρες, οι οποίες ήδη αντιμετωπίζουν υψηλά επίπεδα χρέους, καλούνται να δανειστούν επιπλέον χρήματα προκειμένου να προστατευθούν από τις συνέπειες μιας κρίσης για την οποία έχουν ελάχιστη ευθύνη.
Η κριτική υπήρξε ιδιαίτερα έντονη από οργανώσεις και αναλυτές του κλιματικού χώρου. Ο διευθυντής του αφρικανικού think tank Power Shift Africa, Mohamed Adow, χαρακτήρισε την κατάσταση «σκάνδαλο», σημειώνοντας ότι «οι χώρες που ευθύνονται λιγότερο για την κλιματική κρίση αναγκάζονται να χρεώνονται για να μπορέσουν να επιβιώσουν».
Το επιχείρημα αυτό επαναλαμβάνεται όλο και συχνότερα στις διεθνείς διασκέψεις για το κλίμα. Οι αναπτυσσόμενες χώρες τονίζουν ότι η ιστορική ευθύνη για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου βαραίνει κυρίως τις βιομηχανικές οικονομίες της Δύσης, οι οποίες επί δεκαετίες οικοδόμησαν την ανάπτυξή τους πάνω στα ορυκτά καύσιμα. Αντίθετα, πολλές φτωχές χώρες βρίσκονται σήμερα στην πρώτη γραμμή των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής -από ξηρασίες και λιμούς έως πλημμύρες και καταστροφικούς κυκλώνες- χωρίς να διαθέτουν επαρκείς οικονομικούς πόρους.
Η κλιματική χρηματοδότηση στο επίκεντρο των διεθνών διαπραγματεύσεων
Η χρηματοδότηση για το κλίμα αποτελεί ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα ζητήματα στις διαπραγματεύσεις του United Nations για την κλιματική αλλαγή. Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες κατηγορούν συστηματικά τις πλούσιες χώρες ότι καθυστερούν την υλοποίηση των δεσμεύσεών τους και ότι παρουσιάζουν ως «κλιματική βοήθεια» χρηματοδοτήσεις που στην πραγματικότητα αυξάνουν το δημόσιο χρέος των αποδεκτών.
Στη Διάσκεψη COP29 που πραγματοποιήθηκε το 2024 στο Αζερμπαϊτζάν, οι ανεπτυγμένες οικονομίες συμφώνησαν σε νέο στόχο: την κινητοποίηση 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως για την περίοδο 2026–2035. Παράλληλα, τέθηκε ένας ευρύτερος και λιγότερο δεσμευτικός στόχος για συνολική κινητοποίηση 1,3 τρισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως από δημόσιες και ιδιωτικές πηγές.
Παρά τις συμφωνίες αυτές, πολλές χώρες του Παγκόσμιου Νότου θεωρούν ότι τα ποσά παραμένουν ανεπαρκή μπροστά στις πραγματικές ανάγκες προσαρμογής και ενεργειακής μετάβασης. Σύμφωνα με διεθνείς εκτιμήσεις, το κόστος των κλιματικών καταστροφών και των απαιτούμενων επενδύσεων αυξάνεται με ταχύτερο ρυθμό από τη διαθέσιμη χρηματοδότηση.
Η επιστροφή Τραμπ και οι φόβοι για υποχώρηση της διεθνούς δέσμευσης
Την ίδια στιγμή, η επανεκλογή του Τραμπ στην προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών δημιούργησε νέα αβεβαιότητα για το μέλλον της διεθνούς κλιματικής πολιτικής. Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα αμφισβητήσει την επιστημονική διάσταση της κλιματικής αλλαγής και κατά την πρώτη του θητεία είχε αποσύρει προσωρινά τις ΗΠΑ από τη Συμφωνία του Παρισιού.
Η πιθανότητα μείωσης της αμερικανικής συμβολής στα διεθνή ταμεία για το κλίμα προκαλεί ανησυχία τόσο στους συμμάχους των ΗΠΑ, όσο και στις αναπτυσσόμενες χώρες που εξαρτώνται από τη διεθνή χρηματοδότηση για κρίσιμα έργα υποδομών και προστασίας.
Καθώς οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης εντείνονται παγκοσμίως, η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο το ύψος των χρηματοδοτήσεων αλλά και το ποιος πληρώνει τελικά το κόστος της προσαρμογής. 
Για πολλές χώρες της Αφρικής, της Ασίας και του Ειρηνικού, το βασικό ερώτημα παραμένει αν η διεθνής κοινότητα είναι πραγματικά διατεθειμένη να στηρίξει τις πιο ευάλωτες κοινωνίες ή αν η «βοήθεια» θα συνεχίσει να μεταφράζεται σε νέα χρέη.