Η Ρωσία στα πρόθυρα κατάρρευσης

Μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η ρωσική οικονομία εισήλθε σε μια περίοδο έντονων ανακατατάξεων, καθώς συνδυάζονται οι επιπτώσεις των δυτικών κυρώσεων, η αναδιάρθρωση των εμπορικών της σχέσεων και η αυξημένη στρατιωτική δαπάνη λόγω του πολέμου. 
Παρά τις αρχικές προβλέψεις για βαθιά και άμεση κατάρρευση, η οικονομία της Ρωσίας επέδειξε σε πρώτη φάση αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα, στηριζόμενη σε μηχανισμούς προσαρμογής όπως η ανακατεύθυνση του εμπορίου προς την Ασία, η ενεργειακή εξάρτηση ορισμένων αγορών από το ρωσικό πετρέλαιο και φυσικό αέριο, καθώς και η κρατική παρέμβαση στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Ωστόσο, καθώς ο πόλεμος παρατείνεται, τα δομικά όρια αυτής της προσαρμογής γίνονται ολοένα και πιο εμφανή. Οι δημοσιονομικές εφεδρείες έχουν μειωθεί, τα έσοδα από τον ενεργειακό τομέα παρουσιάζουν διακυμάνσεις και η πρόσβαση σε κρίσιμες τεχνολογίες και διεθνείς αγορές παραμένει περιορισμένη λόγω των κυρώσεων. 
Ταυτόχρονα, η αυξημένη στρατιωτική δαπάνη και η μετατροπή μεγάλου μέρους της οικονομίας σε πολεμική βάση εντείνουν τις πιέσεις σε εργατικό δυναμικό, παραγωγική ικανότητα και πληθωρισμό.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ρωσική οικονομία φαίνεται να μεταβαίνει από μια φάση βραχυπρόθεσμης προσαρμογής σε μια πιο σύνθετη περίοδο μακροχρόνιων περιορισμών και ανισορροπιών, όπου η αντοχή της εξαρτάται όλο και περισσότερο από εξωτερικούς παράγοντες και λιγότερο από εσωτερική δυναμική ανάπτυξης.
Μια νέα μελέτη του Kiel Institut for the World Economy και του Stockholm Institute of Transition Economics καταλήγει στο συμπέρασμα ότι  μετά από 4 χρόνια πολέμου και κυρώσεων, η ρωσική πολεμική οικονομία εμφανίζει πλέον σαφή σημάδια δομικής κόπωσης, παρά την αρχική ανθεκτικότητα που επέδειξε μετά την εισβολή στην Ουκρανία.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, τα ρευστά διαθέσιμα του ρωσικού κρατικού επενδυτικού ταμείου έχουν μειωθεί από περίπου 6,5% του ΑΕΠ στην αρχή του πολέμου σε μόλις 1,8% σήμερα. Παράλληλα, το δημοσιονομικό έλλειμμα έχει ήδη ξεπεράσει μέσα στο πρώτο τρίμηνο τους ετήσιους κυβερνητικούς στόχους, ενώ τα έσοδα από πετρέλαιο και φυσικό αέριο καταγράφουν πτώση περίπου 45% σε ετήσια βάση.
Η μελέτη επισημαίνει ότι, ενώ στα πρώτα χρόνια του πολέμου η ρωσική οικονομία κατάφερε να προσαρμοστεί καλύτερα από τις αρχικές προβλέψεις, πλέον οι δημοσιονομικές εφεδρείες έχουν σχεδόν εξαντληθεί και η οικονομική ανάπτυξη έχει ουσιαστικά σταματήσει. Όπως σημειώνεται, ακόμη και πιθανές αυξήσεις στις τιμές του πετρελαίου λόγω διεθνών γεωπολιτικών εντάσεων θα προσέφεραν μόνο προσωρινή ανακούφιση στα δημόσια οικονομικά.
Η χρηματοδότηση των πολεμικών επιχειρήσεων βασίζεται ολοένα και περισσότερο σε μη παραδοσιακές πηγές, όπως η ταχεία πιστωτική επέκταση και η αυξημένη εμπλοκή του τραπεζικού συστήματος. Αυτό έχει οδηγήσει σε σημαντική αύξηση του εταιρικού δανεισμού, καθώς οι τράπεζες κατευθύνουν κεφάλαια προς στρατιωτικά και σχετιζόμενα με τον πόλεμο παραγωγικά πεδία.
Οι ερευνητές προειδοποιούν ότι αυτή η πρακτική ενδέχεται να ενισχύσει τον πληθωρισμό χωρίς αντίστοιχη αύξηση της πραγματικής παραγωγικής και στρατιωτικής ικανότητας.
Κεντρικό εύρημα της μελέτης είναι ότι ο βασικός περιορισμός για τη Ρωσία δεν είναι πλέον η έλλειψη χρηματοδότησης, αλλά η έλλειψη εργατικού δυναμικού, τεχνολογίας και βιομηχανικής παραγωγικής ικανότητας. Όπως σημειώνει ο οικονομολόγος Matthew Klein, η χώρα μπορεί να κινητοποιεί οικονομικούς πόρους, αλλά αυτοί δεν μετατρέπονται αποτελεσματικά σε στρατιωτική ισχύ λόγω δομικών ελλείψεων.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην αυξανόμενη εξάρτηση της Ρωσίας από την Κίνα. Περίπου το 35% του ρωσικού εξωτερικού εμπορίου πραγματοποιείται πλέον με το Πεκίνο, ενώ η Κίνα προμηθεύει μεγάλο μέρος κρίσιμων βιομηχανικών και διπλής χρήσης τεχνολογικών προϊόντων. Σύμφωνα με την οικονομολόγο Alicia Garcia-Herrero, η σχέση αυτή είναι έντονα ασύμμετρη, καθώς η Μόσχα εξαρτάται όλο και περισσότερο από το Πεκίνο, το οποίο αποκτά αυξανόμενη διαπραγματευτική ισχύ.
Στο στρατιωτικό σκέλος, ανεξάρτητες δυτικές και ουκρανικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για ιδιαίτερα υψηλές ρωσικές απώλειες στο μέτωπο. Συγκεκριμένα, οι συνολικές απώλειες (νεκροί και τραυματίες) εκτιμάται ότι ανέρχονται σε εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες, λόγω του πολέμου φθοράς και των συνεχών επιχειρήσεων υψηλής έντασης. Ο υψηλός αυτός ρυθμός απωλειών επιβαρύνει επιπλέον την οικονομία, καθώς μειώνει το διαθέσιμο εργατικό δυναμικό, εντείνει τις ελλείψεις σε κρίσιμους τομείς της αγοράς εργασίας και αυξάνει την πίεση στα συστήματα υγείας και κοινωνικής πρόνοιας.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η συνδυασμένη πίεση οικονομικών περιορισμών και στρατιωτικής φθοράς δημιουργεί ένα όλο και πιο δύσκολο περιβάλλον για τη συνέχιση του πολέμου σε υψηλή ένταση. Προτείνουν, επίσης, ότι η Δύση θα μπορούσε να ενισχύσει την πίεση μέσω αυστηρότερων ελέγχων εξαγωγών, περιορισμών στις παρακάμψεις κυρώσεων μέσω «σκιώδους στόλου» και νέων μέτρων που θα μειώνουν τα έσοδα της Ρωσίας από το εξωτερικό εμπόριο.
Συνολικά, η μελέτη περιγράφει μια οικονομία που από φάση προσαρμοστικής ανθεκτικότητας περνά σταδιακά σε φάση εξάντλησης αποθεμάτων και αυξανόμενης εξάρτησης από την Κίνα, με παράλληλη επιβάρυνση από τις συνεχιζόμενες και υψηλού κόστους στρατιωτικές απώλειες στο πεδίο της μάχης.