Το απόρρητο αρχείο του Μένγκελε 

Η δημοσιοποίηση, στις 10 Σεπτεμβρίου 2026, του φακέλου για τον Γιόζεφ Μένγκελε από την ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών (FIS/NDB) ανοίγει ένα ακόμη παράθυρο σε μια σκοτεινή πλευρά της μεταπολεμικής Ευρώπης: την αναζήτηση των ναζιστών εγκληματιών που διέφυγαν από την Ευρώπη, αλλά και τις πληροφορίες που συγκέντρωναν οι μυστικές υπηρεσίες για τις διαδρομές και τα καταφύγιά τους. 
Ο φάκελος περιέχει αναφορές, δημοσιεύματα και αστυνομικά έγγραφα σχετικά με πιθανές εμφανίσεις του Μένγκελε στην Ελβετία και αλλού. Ορισμένα σημεία παραμένουν διαγραμμένα για την προστασία πηγών και προσωπικών δεδομένων.
Η ελβετική Υπηρεσία Πληροφοριών έδωσε στη δημοσιότητα τον φάκελο του Γιόζεφ Μένγκελε, ο οποίος φυλασσόταν στα Ελβετικά Ομοσπονδιακά Αρχεία. Πρόκειται για περίπου 200 σελίδες υλικού, στο οποίο περιλαμβάνονται δημοσιεύματα εφημερίδων αλλά και έγγραφα των αρχών, ορισμένα από τα οποία είναι μερικώς λογοκριμένα.
Στα έγγραφα καταγράφονται πληροφορίες και αναφορές σύμφωνα με τις οποίες ο Μένγκελε ενδέχεται να είχε βρεθεί στην Ελβετία μετά τη διαφυγή του από τη Γερμανία ή να σχεδίαζε να εισέλθει στη χώρα χρησιμοποιώντας πλαστό ή διαφορετικό όνομα. Υπάρχουν επίσης αναφορές για πιθανές παρουσίες του σε άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων η Ιρλανδία, η Αργεντινή και η Χιλή. 
Στις δύο τελευταίες χώρες αλλά και στην Παραγουάη δόθηκαν πολλά στοιχεία στην δημοσιότητα για την παρουσία του από εφημερίδες και βιβλία που έχουν ήδη τυπωθεί.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά σε έναν Ισραηλινό πράκτορα, ο οποίος φέρεται να βρέθηκε στην Ελβετία το 1964 μεταμφιεσμένος σε φοιτητή, προκειμένου να αναζητήσει ίχνη του Μένγκελε.
Ωστόσο, πρέπει να γίνει μια σημαντική διάκριση: η ύπαρξη μιας αναφοράς σε έναν φάκελο μυστικής υπηρεσίας δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι ο Μένγκελε βρισκόταν πράγματι στην Ελβετία. 
Οι υπηρεσίες πληροφοριών συγκέντρωναν συχνά πληροφορίες από πληροφοριοδότες, δημοσιεύματα, φήμες και ανεπιβεβαίωτες καταθέσεις. Αυτό ακριβώς φαίνεται και από μεταγενέστερα αποχαρακτηρισμένα αρχεία άλλων υπηρεσιών.
Η δικαστική μάχη για τον φάκελο
Για χρόνια, ιστορικοί που μελετούσαν την υπόθεση του Μένγκελε δεν μπορούσαν να έχουν πρόσβαση στο συγκεκριμένο υλικό. Ο ιστορικός Gérard Wettstein προσέφυγε κατά της άρνησης πρόσβασης και δικαιώθηκε, γεγονός που άνοιξε τον δρόμο για τη δημοσιοποίηση του φακέλου.
Οι ελβετικές αρχές είχαν επικαλεστεί μακρά περίοδο προστασίας του υλικού. Η σημερινή δημοσιοποίηση πραγματοποιείται με ορισμένες περικοπές, κυρίως για την προστασία πηγών και προσωπικών δεδομένων τρίτων. 
Το αρχείο είχε δημιουργηθεί από υπηρεσία της Ομοσπονδιακής Εισαγγελίας, πρόδρομο οργανισμό των σημερινών ελβετικών υπηρεσιών πληροφοριών, και μεταφέρθηκε στα Ομοσπονδιακά Αρχεία το 2001.
Ο «Άγγελος του Θανάτου» 
Ο Γιόζεφ Μένγκελε, γιατρός των SS, υπηρέτησε στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς και συνδέθηκε με απάνθρωπα ιατρικά πειράματα, ιδιαίτερα σε παιδιά και δίδυμα. Μετά την κατάρρευση της ναζιστικής Γερμανίας κατάφερε να διαφύγει από την Ευρώπη και να καταλήξει στη Νότια Αμερική.
Πέρασε από διάφορα σημεία της ηπείρου και έζησε για μεγάλα χρονικά διαστήματα στην Αργεντινή, την Παραγουάη και τη Βραζιλία. Πέθανε το 1979 στη Βραζιλία, όταν πνίγηκε, ενώ κολυμπούσε. Η πραγματική του ταυτότητα επιβεβαιώθηκε οριστικά μετά τον θάνατό του.
Οι μυστικές υπηρεσίες και το κυνήγι των ναζιστών
Η υπόθεση Μένγκελε εντάσσεται σε ένα πολύ ευρύτερο μεταπολεμικό κυνήγι. Αμερικανικές, ισραηλινές, γαλλικές, δυτικογερμανικές και άλλες υπηρεσίες πληροφοριών συγκέντρωναν στοιχεία για πρώην στελέχη των SS, της Gestapo και άλλων ναζιστικών οργανώσεων.
Τα αποχαρακτηρισμένα αρχεία των ΗΠΑ είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικά. Τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ διαθέτουν ξεχωριστούς φακέλους για πρόσωπα όπως ο Μένγκελε, ο Άντολφ Άιχμαν, ο Κλάους Μπάρμπι, ο Χάινριχ Μύλερ και άλλοι.
Η υπόθεση του Άντολφ Άιχμαν αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ο αξιωματικός των SS και βασικός οργανωτής της απέλασης των Ευρωπαίων Εβραίων προς τα στρατόπεδα εξόντωσης διέφυγε στην Αργεντινή.
Τα αμερικανικά αρχεία δείχνουν ότι υπηρεσίες πληροφοριών είχαν συγκεντρώσει διάφορες πληροφορίες και φήμες για την τύχη του. Σύμφωνα με τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ, η CIA δεν μπήκε ουσιαστικά στην αναζήτηση του Άιχμαν παρά μόνο στα τέλη του 1959. Τελικά, Ισραηλινοί πράκτορες εντόπισαν τον Άιχμαν στην Αργεντινή και τον μετέφεραν κρυφά στο Ισραήλ, όπου δικάστηκε και εκτελέστηκε.
Η υπόθεση αυτή δείχνει επίσης τα όρια των υπηρεσιών πληροφοριών: τα αρχεία συχνά περιείχαν σωστές πληροφορίες αναμεμειγμένες με λανθασμένες ταυτοποιήσεις, φήμες και ανεπιβεβαίωτες μαρτυρίες.
Ακόμη πιο σκοτεινή είναι η υπόθεση του Κλάους Μπάρμπι, επικεφαλής της Gestapo στη Λυών, ο οποίος συνδέθηκε με βασανιστήρια, εκτελέσεις και διώξεις αντιστασιακών και Εβραίων.
Τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά αρχεία τεκμηριώνουν ότι ο Μπάρμπι χρησιμοποιήθηκε μετά τον πόλεμο από την αμερικανική στρατιωτική αντικατασκοπεία ως πληροφοριοδότης. Αμερικανική έρευνα που πραγματοποιήθηκε τη δεκαετία του 1980 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι αξιωματικοί της αμερικανικής Counterintelligence Corps τον είχαν προσλάβει και είχαν οργανώσει τη διαφυγή του προς τη Νότια Αμερική.
Ο Μπάρμπι εγκαταστάθηκε τελικά στη Βολιβία. Η υπόθεσή του έγινε διεθνές σκάνδαλο όταν αποκαλύφθηκε ο ρόλος των αμερικανικών υπηρεσιών στη μεταπολεμική προστασία και διαφυγή του. Οι κυνηγοί ναζιστών Serge και Beate Klarsfeld συνέβαλαν αποφασιστικά στον εντοπισμό του. Το 1983 εκδόθηκε στη Γαλλία και αργότερα καταδικάστηκε για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Το παράδοξο του Ψυχρού Πολέμου
Οι αποκαλύψεις για τον Μπάρμπι φωτίζουν ένα σημαντικό ιστορικό παράδοξο. Μετά το 1945, η δίωξη των ναζιστών εγκληματιών συνυπήρχε με μια νέα προτεραιότητα των δυτικών υπηρεσιών: την αντιμετώπιση της Σοβιετικής Ένωσης και του κομμουνισμού.
Αποχαρακτηρισμένη αμερικανική έκθεση αναφέρει ότι πρώην μέλη των SS, της Gestapo και άλλων ναζιστικών ή φασιστικών οργανώσεων χρησιμοποιήθηκαν σε ορισμένες περιπτώσεις ως πηγές ή πληροφοριοδότες, επειδή διέθεταν γνώση για τα κομμουνιστικά δίκτυα και την Ανατολική Ευρώπη. Η ίδια έρευνα αναγνωρίζει ότι υπήρξαν περιπτώσεις όπου άτομα που θεωρούνταν εγκληματίες πολέμου χρησιμοποιήθηκαν από αμερικανικές υπηρεσίες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι δυτικές υπηρεσίες συνεργάστηκαν με ναζί εγκληματίες ούτε ότι όλοι οι καταζητούμενοι προστατεύθηκαν. Δείχνει όμως ότι, στα πρώτα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου, η ανάγκη συλλογής πληροφοριών δημιούργησε σοβαρές αντιφάσεις ανάμεσα στην απονομή δικαιοσύνης και στις γεωπολιτικές προτεραιότητες.
Τεράστιο αρχείο πληροφοριών
Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν δημιουργήσει φακέλους για δεκάδες πρόσωπα που συνδέονταν με το ναζιστικό καθεστώς. Τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ έχουν δημοσιοποιήσει φακέλους για τον Μένγκελε, τον Άιχμαν, τον Μπάρμπι και πολλούς άλλους. 
Σε αρκετές περιπτώσεις, τα αρχεία δεν αποδεικνύουν ότι οι υπηρεσίες γνώριζαν την ακριβή τοποθεσία ενός καταζητούμενου• αποτυπώνουν κυρίως την προσπάθεια να αξιολογηθούν πληροφορίες, φήμες και πιθανές διαδρομές διαφυγής.
Η δημοσιοποίηση του ελβετικού φακέλου του Μένγκελε έχει επομένως σημασία όχι μόνο για την ίδια την υπόθεση, αλλά και για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούσαν οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες ασφαλείας μετά τον πόλεμο: ποια στοιχεία γνώριζαν, ποιες πληροφορίες θεωρούσαν αξιόπιστες, ποιες διαδρομές παρακολουθούσαν και –κυρίως- τι μπορούσαν ή δεν μπορούσαν να κάνουν απέναντι σε ανθρώπους που είχαν εξαφανιστεί σε άλλες ηπείρους.
Το άνοιγμα αυτών των αρχείων, δεκαετίες αργότερα, επιτρέπει στους ιστορικούς να συγκρίνουν τις παλιές αναφορές μεταξύ τους και να ξεχωρίσουν τις πραγματικές πληροφορίες από τις φήμες. 
Στην περίπτωση του Μένγκελε, η νέα τεκμηρίωση μπορεί να βοηθήσει να απαντηθεί ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό: πόσα γνώριζαν οι ευρωπαϊκές αρχές για τις μετακινήσεις του και πόσο αποτελεσματικά προσπάθησαν να τον εντοπίσουν;
Εxit
Και για να μην ξεχνιόμαστε μιας και η ιστορία είναι ο αδιάψευστος μάρτυρας: Εκτός από το γεγονός ότι ξεχώρισαν τους Εβραίους με στόχο την πλήρη εξόντωσή τους, οι Ναζί στόχευσαν με διακρίσεις και διώξεις οποιονδήποτε θεωρούσαν ότι απειλούσε το ιδανικό τους για μια «καθαρή Άρια φυλή».
Οι ναζιστικές πεποιθήσεις κατηγοριοποιούσαν τους ανθρώπους με βάση τη φυλή και ο Χίτλερ χρησιμοποιούσε τη λέξη «Άριος» για να περιγράψει την ιδέα του περί μιας «καθαρής γερμανικής φυλής». 
Οι Ναζί πίστευαν ότι οι Άριοι ήταν ανώτεροι από όλους τους άλλους. Η προσήλωσή τους σε αυτό που θεωρούσαν φυλετική καθαρότητα και η αντίθεσή τους στις φυλετικές επιμειξίες εξηγούν εν μέρει το μίσος τους απέναντι στους Εβραίους, στους Ρομά και τους Σίντι, καθώς και στους μαύρους ανθρώπους. 
Οι Σλάβοι, όπως οι άνθρωποι από την Πολωνία και τη Ρωσία, θεωρούνταν κατώτεροι και στοχοποιούνταν επειδή ζούσαν σε περιοχές που χρειάζονταν για τη γερμανική επέκταση.
Οι Ναζί ήθελαν να «βελτιώσουν» τη γενετική σύνθεση του πληθυσμού και, γι' αυτό, καταδίωκαν ανθρώπους που θεωρούσαν ανάπηρους ή άτομα με αναπηρίες, είτε αυτές ήταν ψυχικές είτε σωματικές, καθώς και ομοφυλόφιλους. 
Πολιτικοί αντίπαλοι, κυρίως κομμουνιστές, συνδικαλιστές και σοσιαλδημοκράτες, καθώς και άνθρωποι των οποίων οι θρησκευτικές πεποιθήσεις συγκρούονταν με τη ναζιστική ιδεολογία, όπως οι Μάρτυρες του Ιεχωβά, στοχοποιήθηκαν επίσης και υπέστησαν διώξεις.
Εκατοντάδες χιλιάδες ζωές καταστράφηκαν εξαιτίας των ναζιστικών διώξεων εναντίον άλλων ομάδων, και πολλές από αυτές τις ομάδες δεν έλαβαν αναγνώριση για τα δεινά που υπέστησαν παρά μόνο πολλά χρόνια μετά το 1945.