Από τα μυστικά κελιά της CIA στο Γκουαντάναμο
Οι ανακρίσεις που στοιχειώνουν
τη δίκη για την 11η Σεπτεμβρίου

Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η αμερικανική Δικαιοσύνη εξακολουθεί να μην έχει ολοκληρώσει τη δίκη του ανθρώπου που οι αμερικανικές αρχές θεωρούν βασικό αρχιτέκτονα του σχεδίου: του Χαλίντ Σεΐχ Μοχάμεντ (Khalid Sheikh Mohammed). Η τελευταία δικαστική εξέλιξη, λίγες ημέρες πριν από την 25η επέτειο των επιθέσεων, επαναφέρει στο επίκεντρο όχι μόνο την ευθύνη των κατηγορουμένων, αλλά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο οι αμερικανικές υπηρεσίες απέσπασαν τις πληροφορίες που επί χρόνια αποτελούσαν βασικό τμήμα της υπόθεσης.
Ο Μοχάμεντ συνελήφθη στο Πακιστάν τον Μάρτιο του 2003 και πέρασε περίπου τριάμισι χρόνια σε μυστική κράτηση της CIA, προτού μεταφερθεί το 2006 στο Γκουαντάναμο. Κατά την περίοδο αυτή υποβλήθηκε σε αυτό που η κυβέρνηση του Τζορτζ Μπους αποκαλούσε «ενισχυμένες τεχνικές ανάκρισης», πρακτικές που μεταγενέστερες έρευνες και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων χαρακτήρισαν βασανιστήρια. Μεταξύ αυτών ήταν το waterboarding, η προσομοίωση πνιγμού, καθώς και παρατεταμένη στέρηση ύπνου και άλλες μορφές σωματικής και ψυχολογικής πίεσης. Η CIA έχει αναγνωρίσει ότι ο Μοχάμεντ υποβλήθηκε σε waterboarding, ενώ σύμφωνα με στοιχεία που έχουν δημοσιευθεί έκτοτε, η τεχνική εφαρμόστηκε σε αυτόν 183 φορές.
Η περίοδος αυτή αποδείχθηκε καθοριστική για την εξέλιξη της υπόθεσης. Οι ανακριτές της CIA απέσπασαν από τον Μοχάμεντ μεγάλο όγκο πληροφοριών και ο ίδιος αργότερα εμφανίστηκε να αναλαμβάνει την ευθύνη για τις επιθέσεις. Το 2007, ενώ βρισκόταν πλέον στο Γκουαντάναμο, δήλωσε ενώπιον στρατιωτικού οργάνου ότι ήταν υπεύθυνος για την επιχείρηση της 11ης Σεπτεμβρίου «από το Α έως το Ω». Ωστόσο, ήδη από τότε υπήρχε ένα κρίσιμο νομικό ερώτημα: κατά πόσο μια ομολογία που ακολουθεί χρόνια κράτησης, βασανιστηρίων και εξαναγκασμού μπορεί να θεωρηθεί αξιόπιστη και να χρησιμοποιηθεί σε μια δίκη.
Το πρόβλημα δεν περιορίστηκε στις ανακρίσεις της CIA. Μετά τη μεταφορά του στο Γκουαντάναμο, πράκτορες του FBI ανέλαβαν νέες ανακρίσεις, σε μια προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα αποδεικτικό υλικό που θα μπορούσε να σταθεί δικαστικά χωρίς να βασίζεται άμεσα στις μεθόδους της CIA. 
Οι ανακριτές του FBI θεωρούσαν ότι μπορούσαν να πάρουν νέες δηλώσεις χωρίς απειλές ή σωματική βία. Η υπεράσπιση, όμως, υποστήριξε ότι οι μεταγενέστερες δηλώσεις δεν μπορούσαν να αποκοπούν από το προηγούμενο καθεστώς εξαναγκασμού. Το επιχείρημα αυτό απέκτησε ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς οι δικαστές εξέτασαν εάν η ψυχολογική επίδραση των βασανιστηρίων είχε συνεχιστεί και μετά τη λήξη τους.
Στις 28 Αυγούστου 2026, στρατιωτικός δικαστής του Γκουαντάναμο, αντισυνταγματάρχης της Πολεμικής Αεροπορίας Μάικλ Σράμα, έκρινε ότι οι δηλώσεις του Μοχάμεντ προς πράκτορες του FBI το 2007 δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη δίκη. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα του αμερικανικού και διεθνούς Τύπου, η εισαγγελία δεν κατάφερε να αποδείξει επαρκώς ότι οι δηλώσεις έγιναν εθελοντικά. 
Ο δικαστής εξέτασε ουσιαστικά τη συνέχεια ανάμεσα στις προηγούμενες ανακριτικές πρακτικές της CIA και στις μεταγενέστερες συνομιλίες με το FBI. Η απόφαση αποτελεί σημαντικό πλήγμα για την κατηγορούσα αρχή, καθώς αφαιρεί από τη δικογραφία ένα κρίσιμο κομμάτι των ομολογιών του κατηγορουμένου.
Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή είχε προηγηθεί αντίστοιχη δικαστική αμφισβήτηση των ανακρίσεων της CIA. Για χρόνια, οι δικηγόροι των κατηγορουμένων υποστήριζαν ότι οι καταθέσεις που δόθηκαν μετά τα βασανιστήρια δεν μπορούσαν να θεωρηθούν προϊόν ελεύθερης βούλησης. 
Η ίδια η ιστορία των ανακρίσεων έχει επίσης περιπλακεί από την καταστροφή βίντεο που κατέγραφαν μέρος του προγράμματος ανακρίσεων της CIA, γεγονός που δημιούργησε πρόσθετες διαμάχες σχετικά με το τι ακριβώς συνέβη στα μυστικά κέντρα κράτησης και τι μπορεί να αποδειχθεί σήμερα ενώπιον δικαστηρίου.
Οι αποκαλύψεις για το πρόγραμμα της CIA δεν αφορούν μόνο τον Μοχάμεντ. Και άλλοι κατηγορούμενοι στην υπόθεση της 11ης Σεπτεμβρίου υποβλήθηκαν σε βασανιστήρια ή σκληρές ανακριτικές μεθόδους. Η περίπτωση του Ράμζι μπιν αλ-Σιμπ, ο οποίος δεν περιλαμβάνεται πλέον στην επικείμενη κοινή δίκη λόγω σοβαρών ψυχικών προβλημάτων, είναι χαρακτηριστική: στρατιωτική ιατρική επιτροπή κατέληξε ότι η ψύχωση και οι παραληρητικές ιδέες του συνδέονται με τα βασανιστήρια που υπέστη κατά την κράτησή του από τη CIA. Οι σχετικές διαδικασίες ανέδειξαν το ευρύτερο ζήτημα των μακροχρόνιων σωματικών και ψυχολογικών συνεπειών των ανακρίσεων.
Η νομική περιπέτεια της υπόθεσης έχει ξεκινήσει ουσιαστικά από τα πρώτα χρόνια μετά τη σύλληψη των κατηγορουμένων. Οι στρατιωτικές αρχές απήγγειλαν κατηγορίες το 2008, ενώ είχε προηγηθεί η αποτυχημένη προσπάθεια της κυβέρνησης Ομπάμα να μεταφέρει την υπόθεση σε πολιτικό ομοσπονδιακό δικαστήριο στη Νέα Υόρκη. 
Η υπόθεση επέστρεψε στο σύστημα των στρατιωτικών επιτροπών του Γκουαντάναμο, όπου οι προκαταρκτικές διαδικασίες συνεχίστηκαν για χρόνια. Οι διαφωνίες σχετικά με τις ανακρίσεις, τα απόρρητα στοιχεία, την καταστροφή αποδεικτικού υλικού και τη νομιμότητα των καταθέσεων αποτέλεσαν επανειλημμένα αιτία καθυστερήσεων.
Το 2024 επιχειρήθηκε να δοθεί τέλος στην πολυετή δικαστική εκκρεμότητα μέσω συμφωνίας ενοχής. Ο Μοχάμεντ και δύο συγκατηγορούμενοί του συμφώνησαν να δηλώσουν ένοχοι με αντάλλαγμα την αποφυγή της θανατικής ποινής και την επιβολή ισόβιας κάθειρξης χωρίς δυνατότητα αναστολής. Η συμφωνία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στις ΗΠΑ. Ορισμένες οικογένειες θυμάτων θεωρούσαν ότι θα μπορούσε να οδηγήσει επιτέλους σε μια οριστική κατάληξη και να δώσει τη δυνατότητα στους κατηγορουμένους να απαντήσουν σε ερωτήματα των συγγενών. Άλλοι συγγενείς, καθώς και πολιτικοί, επέμεναν ότι η υπόθεση έπρεπε να οδηγηθεί σε πλήρη δίκη και πιθανή θανατική καταδίκη.
Τον Αύγουστο του 2024 ο τότε υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ Λόιντ Όστιν ακύρωσε τη συμφωνία, προκαλώντας νέα δικαστική διαμάχη για το κατά πόσο είχε την εξουσία να το πράξει. Στη συνέχεια, στρατιωτικός δικαστής έκρινε ότι η συμφωνία παρέμενε σε ισχύ, αλλά τον Ιούλιο του 2025 ομοσπονδιακό εφετείο της Ουάσιγκτον αποφάσισε, με ψήφους 2-1, ότι ο Όστιν είχε νόμιμη εξουσία να την ανακαλέσει. Έτσι η υπόθεση επέστρεψε στην πορεία προς δίκη.
Τελικά, στις 27 Αυγούστου 2026, ο δικαστής Σράμα όρισε την έναρξη της δίκης για τις 5 Ιουνίου 2028, δηλαδή σχεδόν 27 χρόνια μετά τις επιθέσεις. Η διαδικασία θα αρχίσει με την επιλογή της στρατιωτικής επιτροπής που θα λειτουργήσει ως σώμα ενόρκων και θα ακολουθήσει η παρουσίαση των αποδεικτικών στοιχείων. Ο δικαστής απέρριψε το αίτημα της εισαγγελίας για έναρξη τον Ιανουάριο του 2027, κρίνοντας ότι απαιτείται περισσότερος χρόνος για την επίλυση των εκκρεμών προδικαστικών ζητημάτων.
Η νέα απόφαση για τις ανακρίσεις του FBI, ωστόσο, δείχνει ότι ακόμη και αυτή η ημερομηνία δεν σημαίνει απαραίτητα το τέλος της δικαστικής εκκρεμότητας. Η εισαγγελία εξετάζει το ενδεχόμενο έφεσης, ενώ παραμένουν ανοιχτές και άλλες νομικές διαμάχες σχετικά με το ποια στοιχεία μπορούν τελικά να παρουσιαστούν στους στρατιωτικούς ενόρκους.
Έτσι, η υπόθεση της 11ης Σεπτεμβρίου έχει μετατραπεί σε μια από τις πιο μακροχρόνιες και περίπλοκες ποινικές διαδικασίες στην αμερικανική ιστορία. Το βασικό παράδοξο είναι ότι οι αμερικανικές αρχές διαθέτουν εδώ και χρόνια ομολογίες του βασικού κατηγορουμένου, αλλά η ίδια η διαδικασία με την οποία αποκτήθηκαν έχει καταστήσει αμφισβητήσιμη τη δικαστική τους αξιοποίηση. Οι ανακρίσεις της CIA, τα βασανιστήρια, οι μεταγενέστερες προσπάθειες του FBI να αποκτήσει «καθαρές» καταθέσεις και οι συνεχείς δικαστικές μάχες για την αποδεικτική τους αξία έχουν γίνει πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της ίδιας της ιστορίας της 11ης Σεπτεμβρίου.
Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες πλησιάζουν την 25η επέτειο των επιθέσεων, το ερώτημα δεν αφορά πλέον μόνο το ποιοι σχεδίασαν και εκτέλεσαν την επίθεση που σκότωσε σχεδόν 3.000 ανθρώπους. Αφορά και το εάν, έπειτα από ένα τέταρτο του αιώνα, η αμερικανική Δικαιοσύνη μπορεί να οδηγήσει την υπόθεση σε μια τελική, δικαστικά ανθεκτική κρίση χωρίς να στηρίζεται σε αποδεικτικά στοιχεία που συνδέονται με βασανιστήρια και εξαναγκασμό. Η απάντηση παραμένει ανοιχτή και η τελευταία απόφαση του Γκουαντάναμο δείχνει ότι η σκιά των ανακρίσεων του «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» εξακολουθεί να πέφτει πάνω στη δίκη της 11ης Σεπτεμβρίου.