Ευρωστρατός και ευρωπαϊκή άμυνα

Η παρατεταμένη ένταση με τη Μόσχα, ο πόλεμος μετά την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και ο φόβος μιας ευρύτερης αποσταθεροποίησης φέρνουν ξανά στο προσκήνιο το πιο φιλόδοξο –και αμφιλεγόμενο– σχέδιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: τη συγκρότηση μιας ισχυρής κοινής άμυνας, που πολλοί αποκαλούν ήδη «ευρωστρατό».
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική καμπή. Η παρατεταμένη κρίση με τη Ρωσία, σε συνδυασμό με τον πόλεμο στην Ουκρανία, έχει αναγκάσει τις Βρυξέλλες να επανεξετάσουν ριζικά το δόγμα ασφάλειας που κυριάρχησε μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. 
Η λογική της «ήπιας ισχύος» και της αποκλειστικής εξάρτησης από το ΝΑΤΟ δίνει σταδιακά τη θέση της σε μια πιο σκληρή, ρεαλιστική προσέγγιση: περισσότερες αμυντικές δαπάνες, κοινός σχεδιασμός και συντονισμένες στρατιωτικές δυνατότητες.
Από την ιδέα του «ευρωστρατού» στην «Ετοιμότητα 2030»
Παρότι ο όρος «ευρωστρατός» εξακολουθεί να χρησιμοποιείται στον δημόσιο διάλογο, επίσημα η ΕΕ μιλά για ενίσχυση της κοινής άμυνας και όχι για έναν ενιαίο στρατό υπό μία κεντρική διοίκηση. 
Ο βασικός άξονας αυτής της στρατηγικής είναι το σχέδιο «Readiness 2030» (Ετοιμότητα 2030), το οποίο προβλέπει μαζικές επενδύσεις στην άμυνα, με στόχο η Ευρώπη να είναι στρατιωτικά έτοιμη μέσα στην επόμενη πενταετία.
Το σχέδιο περιλαμβάνει χρηματοδοτικά εργαλεία που, άμεσα και έμμεσα, μπορούν να φτάσουν συνολικά τα 800 δισ. ευρώ, όχι για τη δημιουργία ενός ενιαίου στρατεύματος, αλλά για την ενίσχυση των εθνικών στρατών, την κοινή παραγωγή οπλικών συστημάτων και τη βελτίωση της στρατιωτικής κινητικότητας εντός της ΕΕ.
Πολιτικές αντιδράσεις και ρωγμές στο ευρωπαϊκό μέτωπο
Η στροφή αυτή δεν είναι χωρίς αντιδράσεις. Κράτη-μέλη της ΕΕ αντιμετωπίζουν διαφορετικά την απειλή από τη Ρωσία και, κατ' επέκταση, την ανάγκη για βαθύτερη στρατιωτική ενοποίηση.
Χώρες της ανατολικής Ευρώπης, όπως η Πολωνία και τα κράτη της Βαλτικής, πιέζουν για ταχύτερη και πιο αποφασιστική στρατιωτική ενίσχυση, θεωρώντας τη Ρωσία άμεση και υπαρξιακή απειλή.
Νότιες χώρες, όπως η Ιταλία και η Ισπανία, στηρίζουν την ενίσχυση της άμυνας, αλλά εκφράζουν επιφυλάξεις για τη ρητορική «επανεξοπλισμού», φοβούμενες κοινωνικές και πολιτικές αντιδράσεις.
Άλλες κυβερνήσεις επιμένουν ότι η ευρωπαϊκή άμυνα πρέπει να λειτουργεί συμπληρωματικά προς το ΝΑΤΟ, και όχι ανταγωνιστικά, αποφεύγοντας τη δημιουργία παράλληλων δομών που θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν τη συμμαχία.
Οι διαφωνίες αυτές εξηγούν γιατί, παρά τη ρητορική περί «ευρωστρατού», η ΕΕ επιλέγει μια πιο σταδιακή και τεχνοκρατική προσέγγιση.
Τα τέσσερα μεγάλα αμυντικά έργα της Ευρώπης
Στο πλαίσιο της «Ετοιμότητας 2030», η ΕΕ έχει θέσει σε προτεραιότητα τέσσερα εμβληματικά αμυντικά έργα, που αντανακλούν τα διδάγματα του πολέμου στην Ουκρανία και τις σύγχρονες μορφές απειλής:
-Eastern Flank Watch (Ανατολική Πτέρυγα)
Σύστημα επιτήρησης και έγκαιρης προειδοποίησης στα ανατολικά σύνορα της ΕΕ, με στόχο την παρακολούθηση στρατιωτικών κινήσεων και υβριδικών απειλών.
-European Air Shield (Ευρωπαϊκή Αερασπίδα)
Πρωτοβουλία για ένα πολυεπίπεδο σύστημα αεράμυνας που θα προστατεύει τον ευρωπαϊκό εναέριο χώρο από πυραυλικές και αεροπορικές επιθέσεις.
-European Drone Defence Initiative
Ανάπτυξη τεχνολογιών για την αντιμετώπιση drones, τα οποία έχουν αποδειχθεί καθοριστικά στις σύγχρονες συγκρούσεις, ιδιαίτερα στο ουκρανικό μέτωπο.
-European Space Shield (Διαστημική Ασπίδα)
Προστασία ευρωπαϊκών δορυφόρων και διαστημικών υποδομών, κρίσιμων για επικοινωνίες, πλοήγηση και στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Ένα αβέβαιο αλλά καθοριστικό μέλλον
Η κρίση με τη Ρωσία λειτουργεί ως καταλύτης για μια βαθιά αλλαγή στην ευρωπαϊκή στρατηγική κουλτούρα. Η ΕΕ δεν έχει ακόμη έναν ενιαίο στρατό, ούτε φαίνεται έτοιμη να τον αποκτήσει άμεσα. Ωστόσο, τα βήματα που γίνονται δείχνουν ότι η Ευρώπη εγκαταλείπει οριστικά την αυταπάτη πως η ειρήνη είναι δεδομένη.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η ΕΕ θα επενδύσει στην άμυνά της, αλλά πόσο γρήγορα και πόσο ενωμένα θα το κάνει. Και σε αυτό το πεδίο, η σκιά της Ρωσίας εξακολουθεί να καθορίζει τις αποφάσεις στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Η Ελληνική θέση για τον ευρωστρατό 
Σε μια Ευρώπη που αλλάζει υπό την πίεση της ρωσικής κρίσης, η Ελλάδα επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη συλλογική ασφάλεια και τα εθνικά της συμφέροντα, διεκδικώντας ρόλο ενεργού και αξιόπιστου εταίρου στη νέα αμυντική εποχή της Ένωσης.
Η ελληνική στάση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς συνδυάζει τη γεωπολιτική εμπειρία της χώρας με τις παραδοσιακές της συμμαχίες.
«Ναι» στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας
Η Αθήνα υποστηρίζει ξεκάθαρα την ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής αμυντικής ικανότητας. Η ελληνική κυβέρνηση θεωρεί ότι η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να βασίζεται αποκλειστικά στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο ΝΑΤΟ για την ασφάλειά της, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου η Ρωσία εμφανίζεται διατεθειμένη να χρησιμοποιήσει στρατιωτική ισχύ για την επιβολή των στόχων της.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα στηρίζει πρωτοβουλίες όπως η «Ετοιμότητα 2030» (Readiness 2030), που προβλέπει αυξημένες αμυντικές δαπάνες, κοινές προμήθειες οπλικών συστημάτων και καλύτερο συντονισμό των ευρωπαϊκών ενόπλων δυνάμεων.
Όχι σε ευρωστρατό που θα υποκαθιστά το ΝΑΤΟ
Παρά τη θετική στάση απέναντι στην ευρωπαϊκή αμυντική ολοκλήρωση, η ελληνική πλευρά κρατά αποστάσεις από την ιδέα ενός πλήρως αυτόνομου ευρωστρατού που θα λειτουργεί ανεξάρτητα ή ανταγωνιστικά προς το ΝΑΤΟ. Για την Αθήνα, η Βορειοατλαντική Συμμαχία παραμένει βασικός πυλώνας ασφάλειας, ιδίως λόγω της ρήτρας συλλογικής άμυνας (Άρθρο 5).
Η ελληνική θέση συνοψίζεται στη λογική της συμπληρωματικότητας: η ευρωπαϊκή άμυνα πρέπει να ενισχύει το ΝΑΤΟ και όχι να το υποκαθιστά. Αυτή η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται και με τις ανησυχίες άλλων κρατών-μελών που φοβούνται διπλές δομές και σπατάλη πόρων.
Οι «κόκκινες γραμμές» της Αθήνας
Ιδιαίτερο βάρος δίνει η Ελλάδα στο πολιτικό σκέλος της ευρωπαϊκής άμυνας. Η Αθήνα έχει επανειλημμένα τονίσει ότι δεν μπορεί να συμμετέχουν σε ευρωπαϊκά αμυντικά σχήματα χώρες που αμφισβητούν κυριαρχικά δικαιώματα κρατών-μελών ή διατηρούν αναθεωρητική στάση.
Η θέση αυτή συνδέεται άμεσα με τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και εξηγεί γιατί η Ελλάδα αντιμετωπίζει με επιφύλαξη τη συμμετοχή τρίτων χωρών, όπως η Τουρκία, σε ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα. Για την Αθήνα, η κοινή άμυνα της ΕΕ δεν μπορεί να περιλαμβάνει κράτη που θεωρούνται δυνητική απειλή για την ασφάλεια της Ένωσης.
Η ρωσική κρίση ως καταλύτης
Η στάση της Ελλάδας επηρεάζεται σαφώς από την κρίση με τη Ρωσία. Η Αθήνα έχει καταδικάσει τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, έχει στηρίξει τις ευρωπαϊκές κυρώσεις και θεωρεί ότι η ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας λειτουργεί αποτρεπτικά απέναντι σε παρόμοιες ενέργειες στο μέλλον.
Ταυτόχρονα, η Ελλάδα βλέπει την ευρωπαϊκή αμυντική ολοκλήρωση ως ευκαιρία για ενίσχυση της δικής της ασφάλειας σε μια ευαίσθητη γεωπολιτικά περιοχή, όπως η Ανατολική Μεσόγειος και τα Βαλκάνια.
Ευρωστρατός»: μια ιδέα 70 ετών 
Η έννοια του «ευρωστρατού» δεν είναι καινούργια. Αντιθέτως, αποτελεί ένα από τα πιο παλιά και αμφιλεγόμενα σχέδια της ευρωπαϊκής ενοποίησης, το οποίο επανέρχεται δυναμικά κάθε φορά που η ήπειρος βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρές απειλές ασφαλείας. 
Η πρώτη σοβαρή απόπειρα δημιουργίας ευρωπαϊκού στρατού έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 1950, σε μια Ευρώπη που προσπαθούσε να ανακάμψει από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1952 ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Αμυντική Κοινότητα, με στόχο τη συγκρότηση κοινών ενόπλων δυνάμεων. Το σχέδιο, ωστόσο, κατέρρευσε το 1954, όταν η Γαλλική Εθνοσυνέλευση αρνήθηκε την επικύρωσή του, επικαλούμενη φόβους για απώλεια εθνικής κυριαρχίας.
Για τις επόμενες δεκαετίες, η ευρωπαϊκή άμυνα παρέμεινε στενά συνδεδεμένη με το ΝΑΤΟ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Ψυχρός Πόλεμος δεν άφηνε πολλά περιθώρια για ανεξάρτητες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες στον τομέα της ασφάλειας. Η ιδέα του ευρωστρατού επιβίωσε περισσότερο ως πολιτικό όραμα παρά ως ρεαλιστικό σχέδιο.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Οι πόλεμοι στα Βαλκάνια τη δεκαετία του 1990 αποκάλυψαν τις αδυναμίες της Ευρώπης να διαχειριστεί κρίσεις χωρίς εξωτερική βοήθεια. Το 1999, η ΕΕ προχώρησε στη δημιουργία της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας, θέτοντας τις βάσεις για κοινές στρατιωτικές αποστολές και δομές συντονισμού.
Την επόμενη δεκαετία, ιδρύθηκαν μηχανισμοί όπως το Στρατιωτικό Επιτελείο της ΕΕ και οι Ομάδες Μάχης της ΕΕ, που σχεδιάστηκαν ως δυνάμεις ταχείας επέμβασης. Παρά τις φιλοδοξίες, οι δομές αυτές παρέμειναν περιορισμένες και ουδέποτε εξελίχθηκαν σε πραγματικό ενιαίο στρατό.
Η καμπή ήρθε μετά το 2014, με την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία, και κορυφώθηκε το 2022 με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Από τότε, η συζήτηση για την ευρωπαϊκή άμυνα απέκτησε νέο επείγοντα χαρακτήρα. Η ΕΕ προχώρησε σε πρωτοβουλίες όπως η PESCO, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας, ο Στρατηγικός Πυξίδας και, πιο πρόσφατα, το σχέδιο «Ετοιμότητα 2030», που προβλέπει μαζικές επενδύσεις στην αμυντική ικανότητα της Ένωσης.
Παρά τις εξελίξεις, ένας πλήρης ευρωστρατός με ενιαία διοίκηση εξακολουθεί να μην υπάρχει. Οι εθνικές κυβερνήσεις παραμένουν επιφυλακτικές, φοβούμενες απώλεια ελέγχου και επικαλύψεις με το ΝΑΤΟ. Ωστόσο, η πορεία δείχνει ξεκάθαρα προς βαθύτερη στρατιωτική συνεργασία.
Η ιστορία του ευρωστρατού είναι, στην ουσία, η ιστορία των φόβων και των διλημμάτων της ίδιας της Ευρώπης. Και όπως φαίνεται, η κρίση με τη Ρωσία μπορεί να αποδειχθεί ο καταλύτης που θα μετατρέψει ένα παλιό όραμα σε πιο απτή πραγματικότητα.